Inc. c. a.
^^^^^^^
35 BAPTISTA MANTUANUS. De patientia. Basel, Johann Berg- mann de Olpe, 1499.
4to. Rom. and Goth. letter, w. quotations in Greek. 30 lines, 118 unn. 11. with sign., 2 blanks at end (the latter pasted inside end-cover). W. numer. nice woodcuts. Wooden boards, back and a third of sides covered with blind-stamp. pigskin, one clasp.
Gesamtkatalog 3307. Hain-Cop. 2407. Proctor 7783. Pellechet 1813. Brit. s Mus. Cat. III, 797. This is the last dated book from the press of Johann Berg- mann.
EARLY AMERICANUM. Containing a passage of outstanding interest. dealing with the widening question of World-Evangelization, in which refe- rence is made to great territorial discoveries in distant oceans in terms, which can only be interpreted as referring to America»
The book is a kind of manual of meditation, apparently intended for the use of the Carmelite friars, and deals with philosophical, religious, m e d i - cal and other subjects of general interest, of which we quote some headings: De morbi cogaitione. — De duplici morbo hominis. — De morborum spiritua- lium origine. — De vi libertate. — In quo consistit foelicitas in hac vita. — Sex causae flagellorum nostrorum. — Quae sint mortis causae. — Causa brevis vitae. — De vi & natura miraculorum. — An mors corporis sit naturalis. — De loco damnatorum: qui dicitur infernus. — De iudicio. — Etc, etc.
First and last leaves wormed, marginal notes throughout in two dif- ferent contemp. hand, but a very good and perfect copy of this h i g h 1 y i n- teresting early Americanum of which only 3 cop. are in U. S. A. (acc. to Census).
1
BaptHieplaimiarti
£armeltte:t>epatfeima
auretlibrure0t
Nthilfine caufa: Olpe.
PRIMVS.
ro dno wymmaro de Ercklens Aquenfis ecclefie Deca. no;mai'oripceptoriq$ fibi longeobferuando;Iohanes Bergman de Olpe Archtdtaconus Grandifvallis:cum obfequio :falutem & fcelidtatem .
DLurima funt ornariffimevinq me no mo hortar! fed &impellut ad huanitate tua veheinetama> du.jp fertim tuus ille indefeffus/m me ribideuotu cha^ ritaris tenor.vndefi't:vtfedulocogitem de honorts& fametueilluftrarioe.Cuautintegritaritue nug Seba ftiam Brant/viri( vt mea fert opmio)cu* boni/tum tui obferuanriffirm carmina/fiue(vti'pfedi'cere folet) fra« • gmenta g me htterario fcomate comportata:&inui'to dno fuo exarata dedicaffermldq? muneris tu£ amph'=- tudinj gratu ftuffe cognofcere.dedi' opera: vt <|prima aliud quicpiaVe^ehumamtati tuccom^lacitum/ xe moru loco/ribipatrcmo & dno offerrem-.Fa&u quo qj eft: vt cu diumu, opus Baptfftematuai; qcF vir ille do&ifftmusprofaorarione deparienria mfcripferat: quatenp adapleclenda &coledafpam parientia oim vi'rtuturegi'na<|plurim©s aiarepoffe;mulriplicat6c U belici^ labore meo 8t ipcfis imprimere cogitaui Rat9 hocpado/SCboitaritue&tpifariffeciffe.No q» ad pa cieria hortari tua mafuetudme opas effeiudicc. qppe tjfuapte natura es pacieriffimustverum v^ahos tuo exeplo ad pacieria .puocare.qno nifii aduerfis^pbar*. vt eapud Lucanu:g3audet parieria durj. Video etenl plerofcptantainiti impacieria.cum malos&iitfftos po fentes/bonos'' dtuttes fieri ^extolli cofpexerit Ecotra
o a 11
LIBER.
veropios &bonos/mopt'a &miferus deprirhi aftim? aduerterint:quafi ignorent eam a fuperis impofitatn effemortalibus viuendic6dirione:vt neceffe fit iuftu homfne fubie&u effe int'ufto:& cotumeliis affid ab uv ftptete fapiente: vt K ille peccet c£ai'niuftus:& hicjn fe virtute ondat qa tuftus e . vnde nemtnt debet miru vi* deri fi boni & mduftrti nonnunq caftigan? & pmutur • teptat eni eos dns : Qutn porius eos admtremur q i ter farigatos carnificesrinuida tenuere parienria. Coftaj: eni $ qui in .pfperis agtt tmpariens e. 8C vtrtute maxfa oinocaret»quiamhilpat^aduerfi.vnde almsatt.Vir tus na vidua eft qua no patteria firmat . Otbus vna co = mes virturibus affociatur. Auxiliuc^fuufortis pacieria nnfcet.Eft eni parientia/maloru qua^ aut tnferunt aut acddut cu equanimitate glario Quaqutde vtrtute fola tfta coftans antmt' mihcta: venerabtliu dodrine facro^ anttftes phfapftare potertt.Qualis(vt tnterea attos ta cca(Socrates perpeficiu. feme vt Senecaatt g oia afga iaftatusunuidhis tn in oibus tribulatoihpfuftmedis fu tiTe legrt.Quale vimflaccus in tyricisdefcripfiffe vide* cu ait.Iuftu 8£ tenacef>pofiriviru*naciuiuardorpra uaiubentm.NS vultusmftanris tyram. mente quatit foIida.Sed nos hac tua fcelici patieria.plus ctia g fat c hadenus aburimur.Tu cetera q ad parienticcomeda tone fpedlare poffmthaud grauatrm ex bapriftenri lc ftionemtcilrges . Vale 8C precu. noftraru memor effc dt'gneris.plurimu fe dignatoi tuecomedat Sebaftfanp Brant nofter.imo tuus fi pateris.itrrum Vale.ExBa? fika»xvt.kr.feptembres,Anno.Mcccclxxxxix.
I c
PRIMVS
ReucredifrisBaptift^MatuaniCarmcIit^Thcologi ad*Carolu Antoniu FatuciupatriciuBononieTem* Ifagoges ad patientiamliberprimus:& Cap.primu De morbicognittone. Cap.ii. Deduplidmorbohomims. Cap. iir
De differetiis qutbufda huanora defe&uu. Cap.itii: QuidfttmorbuscorponsSianim^, Cap.v Gurtanta dtligetiam curadis corporumorbis. cap.yi De morboru fpiritualiu origine. cap.vti. Deammtperturbatiombus. cap.viu. Vnde fecuta fit rebellio appetitus. cap.ix. De varus hotm difpofitiontbus adpeccandii. cap.x Vnde tantamhoibus diuerfitas* cap.xi. » '
De viappetitus: cap .xiu »
Quomodo appetitusligetur. cap.xiu. Quidvaleathabitus* cap. xiiiu
Quodpaucorue^appetitufuperare. * ; • cap.xy. Quod motui cgloru ^fTimila^ motus appetu>ca.xvi. Quod dupliri h ois nature duo fpus pfe&i fut.ca.xvu Quodmiferifuntqcupeccant. cap^xviiu De tribus ftulticisegradibus. cap.xix. Quod terrena volupta?s breui dilabitur : argumentum a&Imperatoruexemplis. cap.xx Teftimoniaex facra fcriptura ide probatia. cap .xkt Dehominisexcellentia. cap.xxiu Qusefitfuma hominismifena. ^cap.xxiiu Dedele&atione:&anfitpeccatu. cap.xxuu Redargutio quorindam theologorum de dele&atio* i neloquentium. eap.xxv» > a.itit
(
IIBER,
Qutd fit virtus: & vttium : &t m quo fi ta fint ca . xxvi De qutbus detnceps agendu: 8C quantum valeat ex ar te certare cap . xxvti.
Qu£ fut arma fpualtahoi cu dtabolo pugriato.xxviii Quo fine famtas quazrenda eft cap. xxix
Quomodo quazrenda eft famtas cap.xxx Depadentta cap.xxxi De gradibus patientia» ca.xxxti.
REVERENDIFratnsBaptifteMantuaniCarmeli tae Ifagoges ad patientta ♦ Ltber fecundus
Q^patientia via eft fan&oru. ad coelu. cap.i. Ratones philofophorum cur corpus hamanum faetut
fitfragile cap ii:
De quattuor corporishumoribus cap.tii Quo coplexionesdiftribuantur a deo capani Deantmadibertate cap«v An dtftributto coplexionu fcedat a fortunavfa cafu: #<j Ariftoteles fortuna male defcripfit capl vi
In quo confiftit foehcttas tn hac vtta cotra peripatetts
cos&Stotcos i cap.vtt.
D e fynterefi : ratione : 8C confcientta cap l viii
Quod fine dei cuftodta fruftralaborathumanaprade
tia. capax Cur bonts mala euentantphorum optnto cap.x* Sexcaufasflagellorunoftrorum cap.xi Secundacaufa flagellorum % cap.xii Tertia ciuifaflagellorum cap.xiii Quarta caufaflagellorum cap.xiiii.
PRIMVS.
Quinta caufa flagellorum cap.xv Sext&caufaflagellorum cap.xvi Quod virtus quaebonu viru facitancrementu accipit
abaducrfis cap.xvii Quod ,pfperitas fit inimica virtutncu declaratioe dex
tra: 8C finiftrae partis iti coelo p AriftoteJe contra py
thagoram cap.xviu Quod aducrfitas tollat mortis metum cap.xix Quod aduerfitasfaciat feipfum cognofcere cap.xx Quod aduerfitas fert auxiliu virtutt ca.xxi De vitada nemefi:& qd fit;fc<fm Ariftotele. ca.xxu De generibus filiationistcu declarattonc di&i euange
lichdedit eis poteftate filios dei fieri cap. xxiii * Quoddonorudeicofideratio iuuatpatientta:cu co^
mendationefamiliazbentiuolorum ca«xxuu Quod alicnaru^ catamitatuanimaduerfio adpatien'
tiam plurimu faciat » cap.xxv
Amicoru. obfeqoia: & religioforu oratones 8C confilia
patientiae funt adminicula ca.xxvi D^Carmelitaru antiquiffimaorigine ca.xxvu TeftimoniumexPlinio :q> naturahumanafitserum*
nofa © cap. xxviu
Rat^o multiplicandoru morboru ac vitioru ca.xxix Dc morbishumantcorporis cap,xxx Dc cjbufda aliis huant generis infortuniis ca.xxxi Quodhomo naturaliter a*rumnofus fit: tsftimonium
exPlinio cap.xxxit Quod non cft r^prehenfibilis autor.exmultaauto*
rum 8C maxime gentilium citatione: 8C cur honio nu
dus nafcatur cap . xxxiii
a iiii
8
I
LIBER.
Cur deusflodpedat corpus:rocs naturales.ca.xxxiui Tota natura non confiftit in anima . cap . x,xxv * Quxfintmortis caufar.contra philofophos 8Cmathe^
maticos. cap.xxxvu Caufabreuis vitse&mortis. Etde-anms antiquorum
patrum. cap. xxxvii
DeanmshoimantediluuiutcotraPhmu. ca.xxxvrii, Vitam humana noneffebreuiaram cap.xxxix* Aegritudoprseferuat amultis flagmis cap.xl Ex aduerfitattbus nafcit* kicuditas fpualis xlt Debuiteffe naturarum vanetas ad oftendendam dei
dei fapientiam . cap.xlu Mundus eft quoddam fpedtaculum nobis a deo exm>
bitum quo inuitamur ad padenter fe rendas omnes
aduerfitates. ca.xliri. Cogationererunaturaliu^batrrjelforeeevita fan&a
cu aduerft.r.q vita fcelice cu vicris. cap txlmi
Toleratia aduerfitatu facft breuiore Lrafitu ad padifu
1 cap.xlv* REVERENDl Fratris Baptifta? Mantuani Carme
litaeTheologi Ifagoges ad parientia Liber tertius*
Quattuor virtutesplunmuvaleread toleraria. cap.i* Defideifundarnento &natura. . cap.n.
Quod fides g aureu Virgilri ramu figuratur : & qu^da
de natur(£ prophetia^ enarrata. cap, iri.
Fides eft pnnctpiu ineunda? cu deo amiacise cap.iiri, Defidet progenie:fpe:& caritate. ( cap.vi Quodpptius dicendaeftfpesincatitatem tranfire :c|
inrem. capo/i*
PRIMVS*
Dc hoibus eoru qut ad fidem defictunt» cap« vu: De c^ifis fideu cap.vixi* De vt &naturamiraculorum ca.ix, De errore Auicennaz &ah'orum qui dicunt omnia mi- racula fieri naturaliter cap.x. An fit vbkp Chrifti lex promulgata ca . xu
Rehgtone xpiananoneffe aftelhsrvterrat aftrologi:
fed effe breuiffimam adcselum viam a deo muenta
Sitradkam ca.xti DeGeorgto NouanefiBonontec6bufto:cuquibuf=
da difputariombus de fide xpiana cap.xiu Defpe&caritate capixnu. De longantmitate ca, xv.
Anacephaieofisdi&o^.&cpno rede dictf a theologj
voluntas ans &confequenstndeo cap.xvi Quod 8C quare deus cjdio habeat ociofos ca.xvu D e qttu o r n o u iffi m is : SC prim o de m orte :su decl ara=
rionedt&iEm^edochs dehte&amidria ca.xviu AnmorscorporisfitSaturalis cap.xtx Opinrones varise de morte cap ,xx
Demulriphct genere morriscorporahV.&non effe tps
merendipoft morteiji cap.xxi De njjultiphctgenere morris fptritu ahs:cu excufatioe
Platoms cap.xxu. Delocodamnatorurqufdiciturtnfernus cap.xxtri Optmoantiquorugenrihudetnferno ^ap.xxitu Rarione naturahgfuadetur omnem immuditiameffe
apudinferos § cap.xxv. De beatttudine c^lefttspadi'fi:5Cprimo qntuattinet
ad partem tntelledhuam cap . xxvu
LIBER,
Debeatitudtneparttsfenfituias cap.xxvu Quod naturaliter Vtrtus eft honoranda^batu&exco
fuetudimbusanriquorum cap. xxviii
Deiudicio:&q> aftronomi 8ido£lores etia catholiri
g. tps tudtcu pdixerut manifefte delufi fut.ca.xxix Futuru m effe diem tudtcu ca . xxx
De Heliapatrecarmehtarum antediem tudtcu pr^
mktendo cap-xxxi De facra fcriptura:& primu curfit adeo fuadtbilts . 51 ♦ Contraphilofophosdicentescredere nos fcripturaefa
c rse propter confuetudinem ca . xxxi u
De multiplicifenfufacraefcripturse cap.xxxitu Quod 8t cur fcnptura facra arcaccopara? cap.xxxv De fanctorum imtutatione De affiduadei depraecarione
cap.xxxvi cap.xxxvu
FINIS.
VENERANDVS Frater BapriftaMantuanus Garmeltta Francifco Fantucio.S.P.D*
y^Y^ro'us Antomus yit dariffimus pater tup($ eet ^J^bonarum arttum ftudtofus homtnum htterato* rumcongreffibus vtebatur afiidue:8Cex familiartbus eorum coljoquus fe muentre dicebat vmcum podagrse fuasremedium.Ibam ego eo tempore frequeter ad eu 8C quiaerat in monafterium noftr^im beneaiatus 8lcg me(vtfcis)pra2cipuodiIigebataffeau. Ipfe autem vt erat ingento daro acvegeto;hngua diferta ac eloqueti
S)
mox vtc6fpderamus:aliquecxfcr/pturafacra(cuip Ic dtbn! mirifice oblcdtabai)locu afFcrebat:quo diutius (fic.n. aiebat)mutuo fermoe fruerefc& egritudinis fug tortura minus angere£:Ego domu reuerfus fi q.d apti us dixiffememinera:arreptocalamo confefti annota ba memor di&i euagelici :colligite fragmeta negeant: cupidus etia vtficutipfieaqdixeramus adiumeti no nihil attuleratata fi in fcriptis redigerenH ac legi poffet etia aliis aegrotantibus effent alfqn fubftdio. huiufmo diergoratiocinationes a me recognitas 8C vt edan^ in iibrum tribus diuifum voluminibus modo redadras tu bi reftituo : reftftuo inq: qu od . n .erat patri donatu : dc be* &fiIio:&ei maxie filio :quinodiuitiaru tantum( vtmaiorparshoim)fedquietiaficut tu: paternarum vittutum hasredem fe conftituat: vt videatur a parenti busin eumnedum fecundum carnem:veriyn etiam fc cundu fpiritum dsdu&a cognatio:Accipeigitur libel^ lumbuc:&eufuccifiu$s temporibusaliqn relegito: vt vitaehuius moleftias aequanimius feras: 8Caccendaris alterius vitasmaiore defiderio: quo 8C ad euitandum mortis metu:& ad huius mortalitatisincomoda per^ ferenda nullu eft praefetitius maiufue remedium Viue i'gitur#)peTquandiutiffime:8Cficviue:vt femp videare patris vita 8C mores aemularr.cui ad politica foelicitate peripateticoruudfolum deerat:quod & Metello legt musdefuiffe^fpera fcilicet corporis valituSine: Sed haec certeminus eft deploradaiaclura:ea potiffimura tione:q> quatum acSmitpolitic^: tantu. addtt yere fce liritati:ad quam nobis aditu patefaciat gratia domini noftri iefu chriftu Vale»
LIBER-
VenerandifratrisBaptifta: Mantuani Carmelitas Theologt ad Carolu Antoniu. Fantuciu patricfu Bos non.Ifagoges ad patteria;Liber prim? &cap.primut
Voma oportunisacfrequeribus beneficus huic noftro Bononienfi ccenobio magnifi ce ac religiofe collatis iam pride ttbi nos de uinxifti Carole Antonivir religiofe : vereor ne fi te longo 8C graui podagra^ morbo laborantem co folatusnonfuero:degrauiffimo mgratitudmts vitio poffim accufari. Na fi iuxta dodoris 8C faluatoris no/ ftri chrifti falutare cofihum tenemur iis etiam qui nos oderuntbenefacere:quantumqua^fous debemus:qui nos non folum amant; verum etiam quottidianis ele* mofinisalere-.&conrinuo patrocinio fouere non cef* fant^Chriftuscjnobis&vitas&Taluriseftauthorficut in aliis omnibus ftudiofis a&ionibi^: fic eriam in hoc exemplar eft oprimum.Ipfe na,ncp:qdiu nobifcum in hoc luduofo peregrinariois exiho fub feruili fpecie ver fatus eft:eos a quibus plurimu amabatur:non dilexit tantu:verueriamdocendoilluftrauit:obfecrando at- traxituncrepando correxit:exhortado aiauit:miracu iis firmautt;bnficus illexit: 8C omni denicj officic? cura* paftoralis cuftodiuit 8C fouit:8C quonia apud aegrotan tes magni momenri effe ac plurimum valere confolan tium verBa cognofcebat:cu fpote ad paffionem 8C ad locupafftonisaccederetdifcipuloruanimis fubtta te- peftate confternadts medicina inflituens Petro dixit: 8ituaiiquadoc6uerfus conftrmafratres tuos:Magna certe eft accomodati ad rem fermonis energia;&adfir
PRIMVS-
mados aios:affectuf<$ regedosad fedadoseha corpo rudolsres £Egritudi'nuc£ moleftias grauis elocutio piu rimu valet:,ppterea apficaedifcfpIin^documentGetSC author eft Iacobus apfus ad segrotates debere pf byte ^ ros vocari:& vera reltgione in viduaru acpuptllo^ vi= fitatone cofiftere . Scd( vt ad xpi veftigia reucrtamur) cu ppter mdeoru faeuicia relifta hterofolyma trans t'or danepaululudiuertiffcttaiidiiretcgla^aruamtcu gra* uiter aegrotare: vttae fuae rone pofthabita: vadamus ia qutt apfts 8C tuuemus eu ♦Tanta tgtf xpi tefu faluatoris nri humanitate 8C cbemcntta ft'quis( vt dtgnu eft ) tota mentis acte conteplet : tantaebeniuolcttae iuauttate no mirabtf folu verueria ad talts pceptoris tmttattonem. v accenfus totu fe in officia charttatiseffundet:rrume tn miru eft ft ab illo m hutufmodt amoris vincamur offia is:na ipe oium noftriie pater-.nos aut fumus inuicem fratres: ac multo mator eft ( vt experimur affidue & n a turaipa confitetuf)patm inftlios:<|fratru in fratres pi etatis affe&io > Quonta igitur ipc pcepit : dtfcite a me : fi tacuero nec te languente mgrauefcete ta fento cofola rkacleuare tetauero:quomo abillo dtdtdffe videbor cuius vttafan£tttas:cuiu3 naturabemgnkasuutus do- arinscharitasfuittAffimilarer^feao no fine magno vtrturis &confdenrisedamno facerdori aut leuitasilh': qut ab hterufalem in hterico defcendens/ percuffum a latronibus hoiem& femtutuu reltclu fine mifericordia fine humamtate:ftne curaJpteritt.Malo tgitur Samart tanum imitari qui ^metabth' cafu motus/vtnu ac oleu plagts mfudit/ &#lata pecuma ftabulario fuo/nfirmti commendauit .Tentabo itacj pro virium mearu porri
LIBER.
uncula;Viropti'meteaduiuare:& artis mea» remedia quantudeus dederit:tui's vulneribus applicarophale* ratuaut&ambitiofum fermonem explodentes/humil limis acfamiliariffimiscolloquus^tatim vtemur* ne forte fermonis mfolentia & fuperbo di cendi faftu ma gis offenfus acccptas pro confolatione fafttdiutmSed iam vnu confolarionis noftrse caput afferamus: a com mumoribus exordi'entes:ficut( Ariftotele tefte)dodlri nae ratio p oftulare videtur.
De morbt cogntnone
Caput.u
•Amtaris exordium morbicognitio eft.nam tum •demum &a»grotans curarideuderat: 6Cmedtcus fanare poteft:cum & ille fe tnfirmum &ifte genus m? firmitatis intelligit.Et omnem operatione qua aliquis apperitus Kuenatursetfiue volutatis exercetab aliqua cognitionepraeueniri neceffeeft.P&rfpicuum hod no bis qui quicqutd volumus antecognoueramus:In pe/ cudibus quocjsallaeetenim neq* pabulum necg coitutn appetunt:mfirerum huiufmodiahqua vel tenui notio ne pulfentur.qua: vero fine cQgntrionevidentur ogari (vt arboresjhaec a cognofcente aliquo neceffarttfcm eft m opus dirigr.ideo a peripatericis dicitur opus natura* mtelligenriaeopuseffe.Pmlofophienimnaturas rerd cogniriotje priuatas volunt ab intelligetiis qux volue' discoelorum orbibusadeoprafe&aefuntin operadt/ rigi':&alienaprudentia:neoperamio peccent gubers nari.Qio fitvtresinfenfibiles(qualesherba:funt&ar bores 6C id genus alta) tanto minus in procreandis foeri
PRIMVS*
bus fuis errent : quanto perfpicarioris naturas iuuantur ingemcA Nos autcm prudentias noftra» quae tenuis cft mnitentes in opcratoncplcrum^dccipimur.cft lgitur operi femper praeuia cognirio : cognitione namcj* volu tas: voluntatccorpus excttatunTunc criam cum quid agimus quod nec appetcbamus neq? cogmrione fuera musaffecuritvt cum agricolae ignorantes thefaurum effodiut :quod fieri dicitur a fortunaud quoq* no fine pracogmtione conringit:praecognirione inq:non fo^ diencis: fed cuiufpiam alterius /putadci vel angeli t aquonefciesfofformouetur 8C regitunDuplexigitur vtplurimum cognirio ncceffaria eft ad curam:& medi ci fcilicet U aegroti ♦Propterea dece leprofis qui fe tnfir moscognofccntes:graria curationis adchriftum vcnc rant : di&um fuiffe legimus . Ite oftenditevos facerdog tibus : vt infirmanriuttfVognirioni iungeretur cognitio medicantis . : Sicu t%igitur hi qui curandis co^poribus p funt:radicem morbi #f aufas infirmitaris priuf<| ma^ nusadhibeant:altiusinucftfgant:ficnos quoqj qui a deo curandis animabus prsefe&i fumus : fpiritualium langorum caufas & naturas fcire :no vrile tantum : fed
eriamneceffarium* * i
y
De duplici morbo homtnis, Capju.
/Ty*T quemadmodum ex dupha fubftanria corpos \^refcilicet &an^aconftathomo:ita duplcx eft hois morbus:animi videlicet tt corporis: Duo quo<g
4_
LIBER* .
#medicorum U medicinarum genera fut. Vnum quo exterionalterum quo intenorhomo curetur.Atcjnta infirmitatinoftrsenature;cg defedfcuiprouidetia diuiha (quianihiloditeoru qu3»fecit)multiplexftudiu't ad* hibere remedium .Plerumcg fit vt animi i corpus & ite corporis in animum redundetinflrmitas:tanta eft eni corporis&anim#neceffitudo:vtfua omnia bona ac mala : velint nolintunuicem communicent:propterea necg fineanimo corpus:necj fine corpore animpbene/ valet in vita.Rei euidetia probationem excludit:quis enim non viderit aegrotantecorpore animum segrefce re.& animo male habentemale affici corpus.^SC prsecis pue faciem . Na^mcujn i n capite ^nim^omnia^Jn^ ftrumenta fint fenfuum : omnis animi SCcorporis affes dtus in eo promulgantur.facies ira excandefcit: metu pallefcit: verecudia erubefcit :trifticia obfcuratur.gau dioferenaW.Neqsidinhominefolum/fed in brutis accidit.Ganesricl:u:^quiauricrlf's:feles oculis animu oftendunt.hincdicitur abOuidio. heu (| difftciie eft crimen non prodere vultu:Medici quoq* inter ea quse ad conferuandam corporis fanitatem pertinent animi accidentiaeonnumerant:c£ viderint has duas homis partes omnia bona 8C mala more amicomhabtte co^ munia:cum morbo ammi corpus segrotaf.animum cu rato:&cum membrorum&carnis vitio patitur anim? corpusfiuiatoJtacg videndum eft priuf<| ad curamve niamus e corpore ne:an ex animo nafcatur infirmitas a caufis enim incipiendu: vt arbons interitus non ex ra misfeu. ex radice petendus eft .
PRIMVS,
Dc differettfs ijbufda humano^ defeduu Ca uiu
BPirituahu &corporalm a?gritudinu fn hoc ena^ tura contraria: q? vnufquifq? cum corpore segros tat:&fi n6nun^morbifpecienefcit:fetamcnaegrota/ reperpedi't:qui veroanimo Ianguet(vtcum fuperbie. tumore infolefdt:autinui'dteJiuore cotabefcit) vt plu rimu a^grotarefe no videt.Itecorporis morbu in aho mi'riusdephendi'mus:at animi viciu in aliismagisgm, nobifmetipisgfpicimus.Hincillud Horati'i:cu tuag mdeas oculis mala Iippus mun&is.Cur I amicoru viri* i's tam cernis acutu,'&iIluditePerfii. Vtnemo infe fe tentat defceder e : nem o . Sed praecedeti fpe&a^ ma tica tergo:&a Chrifto rephediturhypocrita :q.feftucain oculo fratris videns i'n oculo fuo trabe nogcipit. Ams phushuanorudefeauliquidamcurabiles vtclaudica^ tio:ftenlitas : ongijpahscoecitas.himorbt £prie vkia nommatur.Quida j^o-nobis i vita accidut:morbiq$ di cutur.Ethi quoq? duplices:quidam toci^ corporis. vt febns ac phthifis: quida partis vt furditas acccecitas; eft 8C quida morbus leuis q.rebus agedis non eft impe dimeto:vtimbeciIIis 6ioecuItafebricuIa:quequi'ami> hus apacientepcipitur.a medicis neutralitaf dicif.Eft &grauis cj.aiurecofultis fonticusappella£:vtfebris £ hibens hoiem in iuditio coparere.Cum multis corpori bus vitia c6nafcuntur:vtcoecitas:fteril!tas:d?b!litas : oris prauitas:& huius generis muIta:morborum (piw tualium nullus gpeti^is:nam cu ammo ficut nulla vi'r= tus ficnullunafci'turvi'tiu:hbetenimhi'caPlatone dif fenti're:qui cu fcietiaru habitibus venire animas puta*
xiber:
ULtiWorpora.Placet magis in Ariftotelis vehire cfca* triba:cui placet aias cu viuificadiscorporibus foctatur fimiles effe tabule^ pure. i'n q nihtl eft pi&u:nihil figura tu:magnaigituri"mo mirabilis inter recetiacorpora cU fparitas e: & copofitionu varietas lenarrabilis iter aias ^omox creatg futmullu difcrime e:pares oriunf; fine vitus SC virtutibus labunf in corpora. Nec vem quod py thagorid fabulant*: eas ex corpore in corpus trafmi' grare:6choimregenerationefi'eri: qua gr^ci palmge- nefia vocat^corporafortiripteritismoribusac pce- decibusmeritis accomodaca.Sut tn anaturaetia tum quuifundutur aisnris vires qda potecieq?(vt vis videV di at<$ audiedi)q ad operadu corporeis egeant inftru^ metis : he nimiru ficut SC opifices fecudu iftrumeti dif* pofitione operant*: veruhecin aio diuerfitas no e ;fed t corpore:intelle£tus vero SC findlo corporis inftrumen to eget adroperadu:potetiis th vtphatafi^ SC eftimati ugcoiugatus e;qru ogatio certa corporispte &certa il lius gtis difpofitione expofcituntelledu igif in opera- do abipaphatafia:phatafiaabmftrumeto fuo corpo reo:quod in cerebrofitue:dependereno dubiu.Atin ftrumeti difpofito no vnu femg habet tegametu: fed cceli SC aens:cibo^ etia SC alio^ q ad dieta gtini : qli> tate infeqtur .Propterea corporibus no vno feg mo af fedj acdifpofitjtno vnofeg moimaginamunrecorda mur atejjigim^tfapim^^appetim^mo eafde feg volup tates feqmurmo eade placent exercitiamo hifde ftudi is oble&amunno eade infonia c^ pimus: p quop etia varietute(vtdocethipocratesinlibro de fomnus)|>iti medicoru fciut de huoru dominio c6iedari:redudate eni fanguie lgtiores:felle inardefcete acriores: pituifci
(
primvs:
cxcrcfcetc pignorcs:atrabilc regnatemeticulofi# trt ftiorcslffi'cimur:acci'pit ergo aia (necp iddubium)cor poruaffecl:i6es:&fibi coiu&e; carnis ac circuftantm ejc mcntoru leXacotagio nefdtin votis feruare coftantiau Quod fflbrutfs 8C volucribus manifeftius cerntf auxta illud Maroms noftri dc feremtate loquentis . Haud equidem credo quia fit diumitus fllts Ingenium.aut rerum fato prudenriamaior, Verum vbi tempeftas 8C codi mobilis humor Mutauere vias. 8C Iuppiter humidus auftris D enfet erant quf rara modo : 8C que/denfa relaxat Vertuntur fpecies antmo^:&peeT:oramotus Nuncalios : aliosdumnubilaventusagebat Concipiunt:hmcille auiu concentus inagris Hinclcete;pecudes:& ouantes gutturc coruu Maifeftuhoc eria in fe*nfu guftus 8C vifus:na jpptgr bil admixtionepalatvmfirmimel amarefcit:&ocuregris odiofa e lux: qiucud^e fanis* Corgm morbi funt aig plemcg falutares : tunc eni maxime deu recolimus/ cu in obfefTacarne regnatifirmitas:& mulris fando^ ad ai falute vt(Paulo apfo^carnis flagellafuere principiu Ataimorbuscorgan6folunoiuuat:ve^erialcdttac
deftruit. Videluxurif deditos vtpalleat &marcefcat: Vide iuidos: vt macere^ 8C tabcfcat.vide auaros vt fla cefcat 8C areat . vide gulf deditos : vt pigri fonpleri vali tudiarii fint:ac malo^ huoru plenitquos g^co yoca* bulo mcdici vocat Chacochymos.Morbos etia fpua* les hoceft malos m*>res no ficut corporeos incoes tott amme: 8C vni parti j>prios diuidtmusmon habA cmm aiavScorpus partes:quarum vnafincahismhrmctur:
LIBER,
fed cum anima a»grotat:tota ^grota eft: videtur tn ali quadono tota fedfecudu parte^grotare:cunffciIicet ad vnius virtutis opuseft ftrenua: ad aharu virtutum exercma lenta &impedita :fed tamen etiam tuncin toto appetitu venenu eft /cui qutdem fieri poteft g ali os malos mores vitioru acceiTio. Intercorporis&ani mi morbos eft etiam difcrime hoc aliud:nam quia me dicus aiarum eft deus:cuius operattones 8C opera funt gfed:a:animemorbusincurabiIi's eft nullis. Vnde Se = necamqmt nuncjTera eftad bonos mores via: corpo^ risvero morbi'(vtfupradiaue)kcirco mcurabilesplus nmi.quianatura que corporahsmedicinemagtftraeft dei coparati'one:res manca eft: medicoru etia naturalt ( umn6nun^conatusinualidusquia(teftehi'ppocrate) vita breui's:arsverol6ga:expenmetufaiIax;
Quid fit morbus corpons & anime* Cap v>
iOPVOrbum corporis a Labeotie fic definin recitat I &l JL!2^gemus m qu^rto noctiu. attica^ hbrorcapite
P*x lU) T lecudo :cjf fit habitus cuiufq? corpons cotra naturatri: vfum eju^ejic^ habttu aute no corpo-
* ris cultu intelligit:fecudu qui acceptione habitflmilta
tarc/ habitufcsenicu/habitu religiofum dicinius* Sed habttu dicit qlttate noxia/naturgcotraria/crafim cor^ pons viti'ante:aiti'us imbibita:vtneqatfubito dimoue njquapj^editu corpus:anime no eft vt prms obtepe^ rans :,ppterea dicit vfum eius reddens detenore . Secu- dum PIatone.Vir^useftanimifar^'tas:a^gri'tudo vitiu. Virtus>bonaeftjc6flietudo vel qualitas cx bon^ cofue^ tudine derelidta: vitiu vero mala* Sicut cupulfa tnftr*
i
primvs:
mitatebonoru ctboru vfu:frequeti malorum abftine* ria:cof pus in prtfttnu. vigore fenfim reuerri?/& cifdem quibus fit valitudo feruatunfic ammus malaru opera tionu fuga bonap2 exercirio virtute i fe gigm't:roborat auget 8C conferuat.Rehclts tgttur corporu morbis /de fpiritualtbusaegritudinibus demceps agedu.Necf eni vt podagrf morbu mcurabtle fanemus: fed vtmaloru tollerantia qua cotrahutus vitc mortalis abfinthm nul lueft efficacius antidoturinducamus.pns caritatis mu nusafTumptumefh
Curtatadihgetiafitincuradiscorgmmorbis. C.vw
BEd cu tot fint corgis 8C ai male vahtudmes iqme 8 dicts ac medicameris Tdtgeat-cur fit vt oes fpreto aio folis curadts corgibus lnhtemus^ illi tatu mpcio fmt medtci:cjmederi*orgibus velfeiut vel feire j>fiteE Plintus naturalts hiftorie. xix.de mediciaficmqt *hec primu inuetores fuos^cejo di'cauit:& hodie multifaria ab oracults petif:a& ahqs fcriptoribus pene infimti ce= lebran*/q.eam arte aut inuenerut aut auxerut:aut tllu ftrarut . Magi illi quo^ tata apud Perfas 8C «gyptfos fuit aucT:oritas:cu reli'gi©e 8C aftronomia medicina etia ^ yfiteba* De Appollie prio ei? iuetore Nafo fcnbit In uetumedtaameue: opifercgp orbe dtcor : &herbarii fubiecla potenrianobis:His addrt Orpheus/Mufeus Hefiodus:&vtaIiqui volunt chiron centaiyus qui de herbts fcripferut: 8C medtctne; opera dederu t.Py thago raseriafamius:8iPemocritus abderitesmedendi ra* tione magno ftudio quefierut.Machaon 8C podalirius ob medicing periria cu aliis ducib? ex CretaadTroia*
; b.m
LIBER
na expedtrione vocari funt ♦ Hippocratt cu peftilenria pullularemctpiete repreffiffet:decrerifunthonores: quos Hercuh decreuerat oli grecia Heraftftratus Chri fippi' dtfcipulus ex Ariftoteiis filia gemt? Anriocho re ge fanato cetii taleris donatus eft. Tefte Liuio cu rho mana vrbs pefteiaboraret infpedtis librisfibylluris/de cem legari a fenatu miffiex epidauro deu Aefculapiu l fperie ferpenris roma adduxemt^Mithridatesfuaeta te regu maximus oes anteceffores(vt fama eft) meden didiligenriafugauit.Comentatoes eius&exemplaria Popeius magnus m latina Imgua a Leneo liberto fuo tranfferriiuffit*Qaruitm eaarte Afclepiades prufien- < fis/c2.(vtamt)eloqueri^ tfimagis tjmedicadifretus au xtlio noua explofa veteri medtctna lnuenit . Antomo mufe Ca»far auguftus q? fiuffet ab eo graui morbo libc ratus:ftatua aereatuxta Aefculapiu. locari mandautc, Euax rex afabu medfcme 8C tpfe curiouffimus de her= bis SC laptdtbus ad Nerone fcripfit. iSuguemt 8t Diofs corides vtr rmlttaris m herbaria arte mi'rabih's,Tepore Antontm florutt Gaiienus vir qdedod:iffimus/&ea setatem mediriafingularis.SecutuseeuRafis poenus c &ipfe illuftribus medtds anutaeratus.Fuerut &ah'i m
numerabtles retroa&is t|nbus mededi mgrufed tf e ar- tari magis .ppfnqui Petrus aponefis patautnus vir re^ friaadmiradus, At oim neoterico^ dtriffimus nefcio an do&iflfmus.Thadeus florerinus firit q. cu a princi- pibus Italievocaba£:c]nquagita aureos tn mercede dif urna pacifci cofueuerat.Ab Honofrio fumo porifkefe mel voiiatus no prius accefftt qcetu aureos (ibi m die^ ftatutos intellextt . vnde liberatus potifex decem miha
primvs;
aureo^illicomodamtriumores lnumeros : netibifim onerofus;filetio ptereo Haec autmemorarefuafiit hu manecunofitatisadmirato cjeis pmiahonorefcp des cernat.quicorgibusopitularifciant : cfs 5^0 g, animas fanantme mima qde mercede inftituat . Credo tnita fa<5tu vt moribus parca/fubrili/& occultafagacitate na, ture.naturaem corpea vftgftudiofa: vides hoi exgte corpis morte lmpedere rcorpus tn fulcire conatae pii gmetis SC medkis rehcla ai£ mcorporee cura deo incor poreo .Cui fni e plurimu cofonat quod de* parua imo tmma 8C ahqn nulla corgi's:aia^ vero tanta rationem habere fe oftedit/vt ipfemet corpus fuu £ aiage falutc tradiderit.&certeplures deusmedicos &medelas ani mabus cjnatura corporibusadi'nueni't*Patriarche;pro phete:nGui ac veterts teftameri do&ores ntmiru medi d futamma^.Religiofinritemporisomn^s &hi pfer tfm qui' declamatin ecclefiis: & qui confeflionibus fidc iium audiendis prefunt ammorum mediafunt.hi' pra/ <5fcicoru/illi' tlieorrcofumedico^ loco fuccendut. ,Pro= phetaru varicmiado&oru eonfulta : leges quocj tam humane qdmi'n^:fed diuinc preeipue: & emms denU <$ philofophia de moriBus funt ammarum medicame ta fattibria : quibus amme; non a morte (ed a miferia fempiterna preferuantunqu^ tanto peior quanto lon gior morte iudicatur , Vt igttiir ommum fupradi&o/ rum concludatur affimtas : corporicorpoffca debetur medkma corporalis medicus : 8C medko pramium cor porale: anime^ veraquia fpiritus eft fpiritualis medici- na : fpirituahs medicus : &medico premmm ipintua* leproponitur. b Uiu
LIBER.
Sicoportetnosperfuafos effe : quoniaid#rariont& do&rif apfic^ c6fentaneue.&$i'aftohocfud^meto facilius padctif ftrudtura cofurgit: hinc etia ficut mor te corpi/fic imortalitate ai£ natura denuciat cnm X ea vt naturalts opis mime egente relinquit incuftoditum at deus cura eius affumit: no quo ( vt antedtxi)mortem effugiat:cui fuaptenaturanuqaddi&aeft : fed vt feria fempiterna/cui peccado fe fubiicit/euadat.Sed ia adveftigandamfpualiumorbo^ggamus origine. :
De morbo^ fpiritualium origine. CapituHuvit*
HPiritualm ifirmitatu(cjbus pene totu genus hua nu opprimitur)tibi:fi aduerteris:radice 8C funda mcntubrcuibuscxpUcabo:.vtcogni'tomotbtloc^cfe^ amus vbi oportet applicare remediu. In hoc peripate ticoru & theologoru fchol£ cortfentiut:duas effe prin cipales anime partes:per quas vidcnturhotmnes dua$ & has qutdem contrarias naturas auecuti: rationalem ,f.& fenfittua Jfta cu belluif nobis comunis eft :il!a tfo ypriacfthomisforma . Pnmacpgfeafo ratfqnaitsta duas fecatur partes Jntelledtu. f. & voluntate . Inr elkf £tus eft ota cognofcere. Voluntaris tfo tntetle&a/fi bo na videantur /appetere :finautemala noceriac£ frnt vel appareat/quoad eius fien poteft /,ppulfare vel fugerc + Senfitiua duas item continet vires- vnam qua ea qux fenfui oclurrunt aut obiiciuntur dinofci: alteram/qua occurrenria obte&acp prius cognita/vel tcncre fatagit: vel declinare. Prima vis eft ea qua, fentimus: qua vides mus:cfua audimus:quapalpamus:quaolfacimusqua & guftamus . Nam quafi quidam fonriculus in quincg,
PRIMVS*
fenfuu extcriorum riuulos virtus ifta defluxk: extertV rumirx[ : nam vt philofophis placet/totfdem funt tn? teriores fenfus : qui intra cranei forulos cerebriq* cauer nulas(vt vifu eft Aukenne & Alberco magnosac cete= m medkora ac philofophg^/qui de corporis humas ni anatomia fcripferejdifcretas habent fedes ^priafqg manfmculas : quas fpirituu ammahu vfe fpecteruq* re* ceptaculanommatur, Sed ex his phatafiam comemo raffefufficiat . quando ipfaid offictim parte fenfkiua fortitaeft:quodmtelledusobrinetin racionali. Alte= ra vis feu vktus bifariam quoq* diuidkunin concupifci bilem , f . & irafcibilem . Goncupifcibijmneajertur qug voluptatem afferre:per fenfum & priantaiiam iudica- tur Jnea vero qusetriftiaapparentkafehabet ; vt ea vel abigat:fi facukas adfit: vel .pcul ab eis fe fe cjmaxi- me pronpiat Jrafcihlisad fubfidiu lfticoniun&aeft quotiens em cocupifcibili qdpiam imped&ieti fe inge nt/ kafcibffmagno impetu accurresillud totis vmbus conatur aucrtere.Hk diligeter aduerte/huc metis aci' emtota attenttone conuerte Jam tibioftenfurus fum malorum omntufomke fcelerucp radke : vndeomnis noftradefcendktniquteas . Videbisacerrimuhaftem vkttftis : videbis id quod mebrorulegem Paulus ap- pellaf Lejunebxqn^l^^
tus : qui grece op^.H dkttur . hic femper tn id folu quod deleaat:nujlaJioneftatis : nujlawtuttsui^Ha dejj ha* bka rarione/tan^magnes ad polu mira nature tege co uertkur.THt duo ^ppetkusin eadem aia quafi due in eodeaxerQtefeffQri&equocomparart poffunt* Vo- luntas reaafcflor^tappeiitju^
anteqdometureftfreni SC fefforisimpatfens/ficappe* tftusntfi prias longa diligentiq? curacoerceaturvolun* tatem afpernatus in diuefra cu indignacione fe prori* pit.domabihs eft :fedIonga opus eft dthgentia: magz nis calcaribus:fortiffimifc£ capiftris:& frenis vtendum eft:Re mira audi:qua vehm f^pius adhibtta diligentia cotepleris.Quicquid leges tam facr£qciuiles:ta vetes; res qnou^:tampubh'c^qpriuat^feu inpoenam comi nantur :feu polhcenturinpr^mi'um:e|orfum tendi't:vt huius contumaciffimi appetitus cermcofam dnririem SC caput obftipum contundat SC fubigat . Farihus Xenc em Themiftocles : Dariu Alexander ♦Gallos Gefar* Bellerepho Qrimeram* Hercules Hydram Thefeus mmotakm. Arifteusprotheum:Cadmusdraconem ghancimmamffimam feram debellauit.fmo cutn illa debellarintripfi ab iftaoppugna<ii funt SC expugnati: pptereadi&umeftafapiente.Mehpreftpatiens viro forri: 8C qui animo dominatur fuo : expugnatore vrbi- um:no aliam ob caufam veteres heremi'te_ viri fanftifs fimi/quales in noua lege fuerunt:Paulus/ Antonius/ Hilarion. SC l veteri Hehas : Hehfeus : SC ccteri filii pro' phetaru carmeliaccol^ordintsnoftri principes& au^ tores vrbes&hominucoforcia fugiebant: : inietfunris SC in diuinarum rerum contemplarione degebant: no aliaminquam ob caufam:nifivthunc rebellem SC con tumace appetitu. emollirent:legic£ fubiicerent : conti* nuahsec intranos pugna:'& vt Auguftinusinquit:ra ravi&oria* (X
* DeaniWperturbarionibus* Capi*vuu
primvs;
nEcprftereuhdum hoclocopartemhanc animg cf ua fefttiua dicimus nucj q.efcere:fed iftar maris fcmg e;ftuare.& affiduisgturbationibus agttari. Sicut eni mare duodecim ventis:quos Plimus mlibro de na turali hiftoriaconnumerat:8£vexari no definit:hoc eft vtab oriente m occidentem : &ab occidete rurfum in orientem veniamus fubfolano: vuIturnoieuro;noto: Auftro : Libaoto : Aphrico : Fauonio ♦ Caur o : Trafcea Septentrione.Aquilone.Ca^cia: Ita memoratapars animgtotidem perturbationibus quas Egidius rhoas nus libro primo de regimine pr/ncipum refert:in mags nos flu&us intumefcit 8C fremit. Sunt autem haeper^ turbationes Amor/defiderium/odium/ abhominatio deledlatio/dolor feu triftitia/ Iftaenim adanimu rillc vero referuturadcorpus . Spes:defperatio: audacia; ' rimor:ira: fegmdes:cjuaipfeEgidtus&alu Neoterici vocantmanfuetucjmepaffionem:adei'usmanfuetudiV nis difFerenria: qu£ cum fit mediocritas qu^dam inter iram &fegniciem:non paffio:fed virtus eft 8C appella' tur.Primus fenarius ad concupffabilenr.fecundus per ttnet ad irafcibilem . Sedquemadmodum pr^ter iam dt&os generales ventosi^alii quidam peculiares funt: vt Scfron apud Athenienfes Paulum a Cauro deflec = tens : fic didus cj fpiret a faxis : quae Sciron latro a The feo mterfectus quodam inhabitabat :8C Grcjris apud prouinriam Narbonenfemnauesinltaliantfreclo cur fu deferens * Ita pr^ter iam didas perturbationes al/se qugdam numerant^r ab Ariftotele/inlibro fecundo rhetoricom/ videlicetZelus: Gracia:Nemefis* Mifc ricordia: Inuidia: Erubefcentia: His appetitusficut
liber;
mare: natara fualftabihs femg gturbatur & fluduat; Hmc mudi turbines excitatur .hinc difcordi£/Hlnc tu* multusthinc bella:hmc excidia vrbiu & hominu inte* ritusoriuntunhislaqueis.his retib^aie nrecaptiuan£ his plagis mcluduntur/fimulhoc vifco falluntur . hoc veneno potantur.his fordibus mqumatur . his delira* mentis illuduntur,hoc luto inuoluutur.his illite; macu lis amittunt dei patris irnagine.hi fcopuli nauigantib* ad coelum paffim obuciutur . hx funt noftre. fyrtes vbi herent noftra nauigia.hf: capharea faxa .h#c mendax 8CmfidiofaluxmipfoCaphareo.hicEunpus:vbifaU
tem fepcies m die periclkatur iuftus . Haec fcylla . h*c Charybdis.h*cfymplegades:quaru concurfibus dep henf^anim^coeleftispatr^curfumamittut . haector* pedo que^ metibus noftris torporem ac ftupore immit tit: &ad bo,nu opus reddit lmooiles .hax illa mirandg virtutts Ecfieneis: q .armatas clafl>s SC magno vento rumimpetu eoncitas mirantibus nautis mfrenat &fi- ftit.h^ftrenesqu^ voculenocmio &blandietibusca:s tilenarum illecebrts captos m feras amiffahumanitate tranfmutat. harcMedufaafpeclu tamnoxia vt viden tes conuertat m faxa Mx falmacis aque quae viros effe* minat.hax denicj eft illa teterrimapeftis / quarhoftra hac tempeftate per totum terraru orbem contagia fue. atrocitatis effudit hxc tibi volui comemerare 8C quafi oculis fu&icere : vt vifis hoftium tuorum caftnV.fdas quantum tibi immmeat periculum: & qua virtute pug nandum : & quibus ad vicT:oriam opus eft copiis.
Vnde fecutafit rebeltfo appetitus. Capitulu.ix:
PRIMVS
/^yTne qreleautcaluntejoc* relinqtur: jinrerhas V*A copugnantm vtrium cofli&attones a deo coftftu talithumanafragilitas a theologisfapieteroccurntur Aiuntenim & fenteti£ huius author pr/museft Mofes homme a deo g gratia ita formatu : vt c|diu dfuinf le = gi fubiedlus effet :nec mords neceffitate incurreret: nec vllam rebelhone ab inferiori creatura pateretur :habe= re tcp no extra folum : fed l tra fe qutete: tranqjlitate: 8C pace: adeo vt&intelle&usfinephantafmaribus clare mtelligere : 8C ratto fine membroru 8C appetitus difcor= diahbere&expeditepoffetoperari. Atfolutam deu patreobedietia:homo mulriplki eft rn aio 8C corpore pcenamulclatus.Incorpus enim cu ifimris langorum aculeis mors immiffa eft.Qua fentetia poet£ gentiltu qfidiumatesmfeparato ,pmetheifabula deptnxemt In regnu vero animt due grauilTimeTeditt^nes exortc funt. Vnag quiu^telligetiejibertari danum mfli&ue vtfciliceticelligerenopoffitnifi (vt Ariftottlesiquit) phantafmatafpeculetur:cutferuituriante peccatu no erat addi&a. Alterag qua voluntas illaeximiafupre' mac£ poteria qua fola pmereri comerertcj: 8C bont ma licj p arbi trio effe poffumus:contranitenris apperitus emuWrione mcurrit. Et plerumc5(tefte fcrtpturajfolet vfu euenire diuino etia tudirio coprobatum oftedttun vt quc;quis fecerit:eadepariatur.Stc Sauhpoftq deo rebellauk Dautd aduerfatus eMpfi quocf dSuid. Ab- folon.Satomoni qda.Adad regiaftirpenatus.q diu exularatm £egiptoatemRa^on:&Ieroboa:quipoft mortem Salomonts fuperdecetribus imperauit: natu ra tgttur vftiata peccato / 8C apperitus vmculo l vmdic-
LlBER*
tam folutotbellu hocaffiduu SC repugnatiam camfs iti currimus.Hic itacjlocuseft cui medicinaqueri&inou funt applicandafometa virtutistcui pacienti^ crafis in ducendatvt animo benemouentifubdita fit &obtem' perans ac idonea rationi'.
Dc varns hoim difpofitoibus ad peccadum* Cap. *
QVemadmodutefte Chrifto in ^uangeho fpado num tna funt genera: Vnu eo^ qui natura frigt ch tunt:alte£2 eo^ qui ferro ac manu fiut.Tertiu cu qs 8C fi natura eft pronus iti venerem: virturis tame bene- ficio fultus caftimonia feruat. vt de Socratelegimus/q. cu iuxta metopofcopi ludicium ex tocius corporis filo atqg habitu iudicanris effet natura vmolentus atc# vc^ nereus:ca vicia fic diligeria.pfiigauerat : vt nemo effet ca tempeftate conrinetior & fanCHor. Ita ferc iti omni virturis ac fidi genere contingit* Sunt eni(vt exempU graria) de iracudisloquarquinaturejmpetu ferenuU lomouea^adiram.vthiquifegnes/imbelles/ignauic^ nafcuf .de quibus tllud fatyrici: fed leua l parte mamil' le.Nil falit arcadico iuueni.Sunt qui & fibileconcitan turmocendi tamen inftrumeuris carent : vt fa&ig fer? rumeunuchi:quilicet falacitate fentiant (ficut m vita Appollomi Tyranei legimus apud Philoftratu) tamc no habent vnde veneris cofequatur effe&u. . Sunt qui ^i'mpet5-8Cinftrumetuhabetes:rat6islegcquafiqua/ dam animi diuimtate reguntur * Hec igitur cum ita fe habeatin folo fere genere tertio ^fus eft pofita: quod cx arbOribus perfuaderi poteft . Arbor enim que. natu raredaeftnullaindiget adreditudineinduftria. que. vero itapraiv* nafctf: vt dirigi nullomo poffit/omnem
primvs;
a fe artcm factt alienam Atque. Wfledi potcftic dmgi iabore^rtificts nonfruftratur ♦ Atc# hec de adhombus quas tranfeuntes vocant:8imfl:rumeti's egent : £cuneg legts dtdla memmeris.m antmatibus eni qorgams no utunt! (vt voluntatis operationibus) nulla obftat quoi peccare poffint mebro^ mopta* Dehts dt&u e a xpo Qiu vtderit multere adcocupifcendueam: tam mecha tus eft mcorde fuo.De ahis vero intelhgtt illud Sapie, dt&u.Qiu potuittranfgredt 8Cnd eft tranfgreffus . Et eoru quidem qui repugnanric; ftimulu. patiun^ gradus fuhtpene hnfimtuabeutes.Eftnacfr que tenut driigen tta fuperetur .Eft qu£ matore conatu cotra mtentis ra== rionis poftuIet.Eftquetanto tmpetu arce rattoms un« pugnet. vt vtx humana refiftat mfirmttas Et ht funt vt plurimu/qmbus tngens eftammus: 8C natura feruens multisadiuta fpiritrtrjs.quahs m He&ore. in Achtlle fti Hercule . & tn altis qui fenudei a noftris ^a greds ^o dtcunt* heroes . K< funtforti at<$ elato antmo vtrnqui magna femper aggredtuntur SC quo^ vt fplendtda fa cmora:ftc6ienormescafusaudiuntur:medi'ocntatcm fiigientes aut preelarts facmoribus fe tlluftrant : aut fa- mofis fcelertbus fe tnqumant . Futt ex horum numero Dauid futt Salomon pater &fih'us ambo modo religt one :modovi ctis excelletes.Et ex noftrts Paulus apo* ftolus qut SC ecclefiam chrifti molttus eft exringuere : SC adchr/ftu conuerfus de fttmulo carnts conqueritur. SC colaphtzari fe dtctt a Sathana : Adda 8C Beatifftmu patre Hteronymu.quim vafta folttudmeconftitutus ftbt videbatur cho Hs tntereffe puellaru . SC vt itpfe tnqt frtgefcente corge fola hbtdmuuicediabulhebant i Eft
liber;
mmambus ommuliber confeffionu AugttftiniJin quo mulieru amorc no tentatu folu:fed 8C fuperatitm fe in. genuecofitetunerat miisnatura potes Sc fertiU terr^ £ <| Gmillima : qu£ vna eadecg foecuditace mfi ,phibea£ a villico . 8C malas herbas 8C bonas pafiim 8C promifcue gigni't:manifeftu fd 8C inequis:qui eifde vmbus quib^ poffunt velociter currere: agiliter faltare: bellatorem
ferrepoffunt:^dommumfcrirc:acfefforeexcutere:c^ obuios conculcare,
Vnde tantam hoib us diuerfitas* Capi. xu
QVod fiquasras vnde tanta fit inhoibus natura* rum varietas:vt fpecie non nulli differre videan turr^uoddeammabushommu platoma concedut, « Vteni'mreperiesquinaturati'mi'difint:tardi':f6noIeii/' ti:mertes:pigri:fegncs:i'gnaui':^a videasq. nafcantur animofi:ftr^nui':vigiles:induftrii:vegeri:cordari:exci tatiMnuenieseria quofda naturapios: religiofos: ius ftos:c6rinetes:model1:os:benignos.Itcmquofdaim/ piosrirreligiofos :iniquos:auaro5:procacesrinuerecu- dos:immanes.Benedifpofirianatura(hocaute5licet oculo ad oculum intuen jminoridiligctia^pficiunt. At quibus nouercali odio natura'clifficilis fuerit:fol$t oia faciendo nihil ,pficere:& opera ac impefas vt plurimu gdere.NecCherilusmalus Alexadripoeta:nec Me = uius 8C Bauius mmufq Homerus 8C Virgilius pdifcens de poetice"ftudiu impediffe putandi funt: fed minus habuiffe fauons a natura:,ppterea ilh funt ignobiles ♦ I Iftimterhieromcas honoranf.Plotinusi primode $>~
uidentia Iibro/ capite qrto : triatagit q putat nobis iti'
(
PRJMVS,
uitis ad bonitate ac malicia plurimu coferre.Primu eft feJMtio illa qua etiam ante pntem vita ccepit anima vergere in corpus:&carm's optare coforciu ♦ Aliud eft corpus ficaffe&u: vt aiam ad talia .puocet : 8C ftati ab inkio fcau ta : 8C deinceps gradatim affuefa&a . Tertiu eft fubitus fenfibiliu occurfusg fenfus inanima :fic aut fic affitiens ea.Horum triu duo tanc£ vera fufcipimus: primu aute reu'cimus:quonia cum cathohcis aias ante hanc vita fuiffe no putamus. Infequi videtur 8C natios nesfua vitia. Vnde Sdatini fugciliofi ac elatidicunrur. Vani Lygures . Leues Galli *Ia&abundi hifpani . BeU licofiGermani.Mendacesgrseci. Pceni fcedifragi. "Qs taturaPauloapoftolo Epimenidis Poete GrccivuU gatus ille de Cretenfibus verfus ♦ KpHTktf cfet ^ub-Tai wm BHpiq: yacrTcpco-apyoi Cretenfes femper menda^ ces:malebeft/ej ventres pigri ? Si queras (gitur vnde tanta fitin natura#yarietas : difcrepantiamlmonbus : iti vitadiuerfitas:noIo memodo coar&areadinextri/ cabiles huius gplexe queftionis anguftias.dica tn tran feunter 8C fumatim : affirmabobj* referre multu quo fe= mine quis,pgenitus fitiquo ventre fit fotus embrix:ov bus horis natu s infans:qi3ibus cibis $C exercitiis educa tus.-cjbtis cu alitus:quibusdifciplinisimbutus:fub qua cceli parte nutritus: No eni omniu aeque nationu cor= pora funt ad fapietie acintelligentiegceptioneidonea Vnde Socrate vel(vt alii vo!unt)Thaletem dlcerefoli tum accepimus: fpter tria fe maximas deo gracias ha bere:$ .f.mas no fceni)ina: homo no beftia : grecus no barbarus natus effet.Eratem graxi naturaaptimagis adphilofophia : cjgpteraeris SCccelitemperiem cor=
LIBER.
pora fortttteffentabexcellec^ fophi aiut)remotiora.Seres eni qui extrema mMt cli matamhabitat:tatu ab eo^ coplexione qui cluna qui tummcolunt/elongan£: vtcoplexio qu£vm genti fa* lubnseft:plerumcpaltedmorteconfcifcat» Etvt cor^ poru difpoftt6nibus:ficmoribuslegm^ runt &mgenus*His de caufis Athenienfes tngeniofio res:Thebani robufttores habtti funt:$ videlicec m puriore:iftt m craffiore aere verfarentur.Tatus eft cor porismfluxusmamma: vt platont'ri(qui demones & angelos volunteffecorporeos)puteteos p corporum varietate variis rehus oble&arr.eos qui decoelefti fub- ftantia corpus htit :figuris & cantibus alUchqui ex igne fumo &odonbus facrifici'o^:qui vero ex aere; dicunt fefe corgibus noftris infinuare fohtos & huani corpo * ris humorem exugere. Affirmat1 Herodotus libro htC toriaru tertur.fe ex genere fcytharu faptenteaudmuTe neminepter vnuanacharfim:qui(vtGcero i queftio^ mbus tufcalanis mquit)faptenrie fuit admirande H$c igitur quse ad bene beatecp viuendu tanti momeri funt no nre funt facultaris fed aliude fuppedita tur Jicet eni bene mori noftri fit arbitnt : til bene nafci 8i bene educa- ti nrg no eft poteftatis .Propterea cu de falute a>grt no vite^rincipiu:fed finisinfptdtur. Satfsergo fuerit nos bls poteftatecu ducffultatereh'nqui:dminu adiutoriu nulfineg3ri:patere viaoibus a vidis ad vt'rtuce:a virtu te ad gloria. cj fi quibufdam maiori cum labore : certe ciiamaioncumercede. Haegtiqilarescaufe(qu*res belliones appetitus augent ac mmuut^mtelled:^ ac reci tatgfuntaphilofophis:acc5mums illacaufa : hoceft
PRIMVS.
peccatu onginis a primi parentis inobedientia natum a fdi? theologis allegatur : quae predidis adiudta ta te molis eft in oibus vt ad peccatum incuruet Hinc illud apficu : fi dixerim* qa peccatu no hemus nofmetipfos feducrmus & veritas tn nobis no eft.Sed iam ad appe^ De vi appetitus *Capi. ♦ xu (titu redeamus;
•^yPpetitus ergo g inobedientia primi hois abfolu Jf\fccus a lege rationis/preuaricari coepit SC infanire : de cuius clamdeftinis infydtis &i'ncurfionibus apertis/ Iacobus ita loqtur. Vnufquifq? vero tentatur a concu/ pifcentia fua abftra&us ^illedbus : in eo cj abftra&us dkit:violent»a exprimit* In eo quod illectus adiungit fraudulentia fignificat.PauIus aute ad Romanos fcn/ bens appetitu his verbis accufat 6C taxat ♦ Nam velle adiacet mihi gficere aute bonu no inuenio ♦ non enim quod volo bomlhocfacio : fed quodnol^p/maluhoc ago.Si aute quocjnolo illud facio: iam no ego operor illud.fed quod habitat in mepeccatum .fic apoftolus* ErantinPauIo ficut &innobisduoferehomines fpirt ritualis .f.&carnalis. Verba autem fupradida fpualis funt hois de carnahs tyrannide conquerentis. Si carna lem homine hoc eft ap^etitu peccattx vocat : quia yfc delic&t femp nos ad peccatu. fle&at & iuducat. Spuale homine ipfe Paulus dkit interiore: cu paulo infra fuba utngit.Codele&or eni legi dei fecudu interiorehokm Etdecarnalffubinfert ♦ Video alia legcm ir! membris meis repugnantem legimentis mee.mox homo fpiris tualis in Paulo videiis fe non poffe penitus carnali re- fiftere : quafiindignabudusinhsec verbaprorumpit* Itifelix ego homo :q.s me Iiberabit de corge morris h?
• c u •
LIBER
&paucisinterie&isitaconcludit. Igituregoipfemete feruio legi dei. carne autem legi peccati . Hoc idem 8C xpus inqt.Spus qdem pmptus eftcaro aute lnfirma . Spus quippe mens eft/in qua pre/idet voluntas confe' tanearationr.¶tafemg nifiretrahatur ab appes titu parerc diuine legi . Caro aute hoc eft appeti tus car nalis infirmus ea de caufa eft appcllatus : $ volutatem femg ppediens omne opera noftra reddit mfirma. Vel q.a nos £>pter carnis legem rarionis conatibus refiftens tem fimus ad omne pclarum facinus infirrm . Nec tri mmus infirma caro nucupabitur etia tu cum apperitus bonis ogibus affuefa&us adheferit ratoni Nam vis ea qux quonia imgiu volutatis exequrt: executiua nucu- paturcorporeisinftrumetis alhgata:nec o|>is;pfe<fh'6e nec ogandi velocitate poteft volutateadaequarc: Ex deo igttur g^ex voluntate efficacia eft:at tarditas &de terioragendicondiriocxcarne:non^!iter§ in claudo ^pgreffionis obliquitas ex curuitate cruriseft : fed eudi facultas ex aia.Hocgpendens in feciido ethico^ dix it Ariftoteles :icontinetesfimileseffc paralyticis.que admodum eni paralyticus morbofa qualitate vim mo tiua impediete/quorfum no vult manu vcrtit : fic inco* tincns fi aliqfi vel bomtate nature vcl diuina rfpiritib* nc motus:afpirare velit ad virtute contmue pteruien* tis appetit^impulfu/ dc vie regie re&itudine in dextra autfmiftra:hoceftdemediocricate^turis inid quod plus aut minus eft:deturbat.
♦ Quomodo appetituslige&r. Capi.xiii.
aOntra hanc teterrima peftem quod aliud melius dari pottft antidotu £ quod Paulus oftendit di-
Ikiv
PRIMVS.
cens.Caftigo corpus meu 8C in feruitutered/go: fte cu aliispditaueri ipfere.pbus efficmi Pugnatergo incefe h&c duo femg : 8C ea pugne^ lex eft: vt vidtor vidto impe ret; 8C quo libuerit trahat.Rem mira intelhge/quam fi faperent 8C fibirede confulerenthoies:fortaffe vitam cautius inftituerentmec feipfos inconfulte ac improui/ de viuedo tot vitio^ cathenis alligarent. Vfus 8C cons fuetudo ea funt/quae appetitu Iigant 8C obftringunt. Gonfuetudo veroquse cathenaeftadamatefolidior: £ exerciriu vfumc£contexi'tur.A&iones affidue annu li funt.fi appetitus ad ld quod concupifcit : voluntatis affenfum femel traxerit: vnu cathene; anulu coplicauit fi cencies eam feduxerit : iam ex centu orbiculis cathe= na contexta collum victe^ voluntatis tnnodat: 8C capti* * uam ducens illudere &infultare noceffat.HincHora riusincpiftolis Animuiege : qui nifi paret:imperat : huncfrents:hunc tu copefce cathena . animuaute vo- catimpetum appetitus.
Quid valeathabitus Capi. xuiu
aAthenahaec a philofophis(qui remnaturas fub tiliterinfpexerunt)habitus appellatur. Isconti- nuis 8C frequetibus malis adtionibus fic pedetentim 8C fenfim nobis adhgret 8C fubrepit: vt in naturam trafire videatur : ficut Iignu a natura re<£tu/poftq diu flexura paffum fuent a curuttate dimoueri non poteft^meclig- no minus tenaciter adheret ea figura : q fi ab or/gine curuatura veniffet, Sdtueftilludmemorabile Lycurgi exemplu. q volens populo qtu cofuetudo poffit afteV dere:duoscatulos/vnuinfylui's:alteru domiinpopia educari fecit : mox conuocatis turbfs tale fp#ecT:aculum
c Aiu
LIBER*
exhibuit.Catulosaddud iuffit:&,p pofito hincfepos re:hinccacabo:folui eos madauit : q.popine/affuetus eranadcacabumrepentinocurfufe jpnpuit : quivero infyluis coaluerat:mira peduleuitate fugienteleporc infecutus e. Vidcnfergo habitus naturafortiores: vts pote quafubigunt/domat/8Cimmutant.6ivnufqmfcg habitu habens fttfi diligetia adhibeatun cotrariu fecu dueufemg ogatur.ogatur autehabituatus facile.ptn pte/gfe&e &cu dele&atione .qut vero fine habitu eft: &fi bene oj>ari poteft/necp eni id negauerim/no equc expeditus 8C ^pmptus venit ad ogandir.nec tata ineric ogationivoluptas/gfedio/facihtas.VnilludAnftotc iis inethi'ci's:citharoedieft:citharapulfare:ftudi'ofibri pulfare.Ineft ergo habitui'(vt theologo^ clanffinu fe tiut &pfertim Io* Scotus lupnmufnia^ di,xvii.q»n» vis a£ti'ua:quacuamme virtufe cui i'nfuent:habituat^ valet ad melius &laudabilius operandu . De vi con- fuetudinis quid a Valerfo dicatur hic referam .Creten- fesmquitcum acerbiffima execratione aduerfuseos quos vehemeter oderunt vti' volunt: vt mala cofuetu- dine dele&enfroptat: modeftocp vott' genere effciacis fimu vltioms euentu rcpen'ut:Inutiliter eni aliqd con cupifcere:&in eo gfeueranter morari: exitio e*a vicina eft dulcedo . At fi voluntas mea diligentia ftudiocpex citata coeperit appetitui dominari : SC eius ferirate mol lire coltjdo:breuifigfeuerauerit6i vidoriavtifciuerit nec vires remiferit: vicT:rixeuadet:&in altiffima virtu' tis arce cii viclorie fignis euolab^: . Ad hoc Paulus ad Roriianos hortatundicens.Ergofratres debitores fu' mus no carnhvtfecuducarne viuamus ♦ Sienifecudu
PRIMVS*
c.arne vixentLstmoriemmi ; Si aut fpu fa£ta cartas mor tificauet»ti's : viuetis. Vita f . mortaltac femptternaicj fola veraeft vita: 8C ab oi morttscontagione femota:
Quodpauco^ eft appetitufuperare. Capuxv
BEd pauct admodu funt cj. carnis unberitUtate de ui&afoeHritate tante vt&orie pottatur. ea nanqj eit volutatt cu appetttuconcordta:ea farmharitas : ea neceffitudo : vt penenuncjfriat ems plene repugnare blandtcus.Docutthoccufumatodus humam generj UKomoditateatq? ladura^thoplaftushomo : quicu mo effet ab opifke deo condttusi&mgfe&a mebro^ corgis &aie vinutntegritateformatus:prernoitusetia qutdeueturueffet delmquett:maIefuadeufoemi'nene (vt Aug^ inqt)eam qua hebat tn delttns/cotnftar^t: affefus eft:ex tllo tge ctfepit veru effe quod a Mofe di- ritur:Chi'Iezerleb rahemtncabrab. ideft qifodlatine pluribus verbts expfrcatur . Senfus&cogttatto cordis humamjma eftad maluaiuuetutefua.victuhocinra mos a radice diffufum mdtes magts magifcg coualuit * 8C fenefcente natura quottidiereuirefrit. Adam ratots typus eft :appetit9 Eua:c3. ratone dico fugioreammg parte:c/ue 8C voiutate& mtelligeriatncludit: mtelligo Volutas hbera eft .farile tn perfuadetur: 8C paulo mo * mento huc vel illuc impeilttur. appetitus vero libertate carens femg obftmate 8itrreuocabih'tertrtftiVia fugtn &feq£voluptate irreuocabiliterinc|fieufpecl:es:nu^ eni fetpfuipfe reuocaj aut cohtbet: led fi fuperiorem vtrtute cui fuburi£ aiaduertts reuocari poteft : vt^dtxL^ motui coelo^ afftmflaf motus apperitus Cxvi.
liber;
DOrro oper^pretiueftm. lusanimepotenriis im tueri fimile qddam motui coelo^. queadmodu^ enim none fphser^fquodeftprimu mobile)impetufir mamentu 8C planeta^ orbes quottidie ab ortu ad oc= cafum rapiuntur.qui diurnus motus appellafr& tame dum eorfum feruntur/motu quodamalio fic contrani tuntur: vt quibufdam tgm fpaciis totu zodiacu retro^ grado curfu metiatur.Sic 8C apperitus cjtuuis a ratioe regatur:fem|> tamen diuerticula querens aliquatulum refugft . 8C quafi bos pl auftro fubiugatus 8C bubulci ft& mulo pundtus adcarpendum gramen colluintorquet.
QcF duplici' hois naturg duo fpus pfe&i funt. C. xvu.
tU-v Vic dupha hofsnatur^duo( vtthcologi volut) 3L, Ja deo dgmones deftinatur : vnus qui cu ipfe bon? fitaabonutalterqunuxtafuamnequiriamnos vertat ad malumr: qui apperitui fauet genius dicitur ab anti^ quis.gemusautabingenio diciturijuod natura fignifi cat vnkuicp infita: 8C genius q> ingeniu hoc eft natura^ fecu ndet appellatur . Fuerunt etia philofopho^ qda qui dixerintfinguIisrerunaturisSifpeciebus fingulos angelos attributos:quiconfe,ruandiseiscuram impen derent.Euclidesetiafocraticus duos omnibushoibuf genios appofitos dixit: qui 8C lares vocantur/ bonu. f. &malumlncuiusfentenciam Luciusflorus venit : cu dixir.bruto poftera dic in prselio morituro/^ nodrem apparuiffeatramquandaimagine: &qu£effetinter s , rogata tuus malusgenius fum refpodiffe. No eni addi diffet(^nalus :nifi aiterum bonu geSiiu exiftimaffet. Hi SCpenates dicebantunquiquoniapro eo^feu homU
(
PRJMVS,
nu feu loco^ quibus pre/unt/cuftodiaicu. aliis laribus pugtiate: SC ahqn. fuperafrdi&u eft a Virgilio de Aenea Ilium in Itahaportas vi&ofcj* penates.Hsec quaqges tiliafmt/attigt':$ no funtfibonuiudkeinueniat: mul tuanoftrisdogmatibusdi'ffideti'a»atdehi's alias. Sed quorfum ifta nucl* Nempe vt oftederem no miru effe paucos ad illa vi&oriam guenire de qua diclu eft.& ta men neceffe eft vt in paucoge hoc eft bono^ catalago conputemur. 8C ab lllainfinitate fubtrahamur.de qua fcnptu eft a fapiente ♦ ftultoru lnfinitus eft numerus*
Qp mifert funt qui peccant* Capitulu .xvuu
aVi ad tanta fceleruimmamtate confirmato lam peccandihabitudefcenderut;vtnec ratione au dire.nec coelu iam fufpicere poffint. hi funt dequibus dicitur ab apfo.exc^caait eni eos mahciaeoru ♦ Eofde Ariftoteles taxat cu inquit in ethfcis : omn?malu effe ignoratem * malus eni habitus quafi qugda tenebrofa caligo devitiorupalude feattollens/longe amph'us<| gturbatio feu paffio mente excgcat* 8C i'gnorati£ nocte lume rationis abfcondit. Licebtt hoc experimeto cogs nofcere.fi ftatuant* duo : vnus intemperans:alter tnco* tinensrintemperante dicimus/qui fine vllarepugnatia rationishbidinibus 8C voluptatibus imergitur, Incon- rinens vero eft qui poft aliqua pugna apperitus 8C rari onis/afludugturbationisopprimitur.Qu^tur vter eoru grauius crimen putet aduIteriu:refpondebtt inco tinens graue ftbi vidfjri : 8C fpterea fc conari ab eo tac| a turpiffimo acfcedmimo ammimorbo declinaifc.Ins iemperans verocontemnet forfitan;& vidensrefpon/
>
LIBER.
debttilludquod infepulchro Sardanapali recitatur mfcnptu.H^chabeo que^di:qu£C£ cxfaturatulibido haufit.Cognofce c[tu ignoratif fecu ferat mala cofue- tudo . Quis ignorate no dkat eu q ui dicit malu bonu vel quigraue maluputeteffeleuiffimu^Nonequitra bem diciteffefeftucahebeteshabetoculos:&qui icflu gladiiculicisaculeufuiffe credat:tardioriseft fenfus.
Detribus ftultiti^gradtbus* Capitulu» xix
^T^rles huius ftultiti^ gradus effe per tres illos mor- \±J tuos quos Chriftus fufcitauit oftenfum eft. Pri* mus qui in domo fua fufcttatus eft : hos fignificatqui maliscogttationibusalledtivenenopeccati intra con= fcientia admiffo:ad extrinfecu opus vel verecudi£fre' no vel aliaquauis caufappediti no exeunt.Secudus <j extra ciuitatis porta vite; refttn.tus eftrillos ondtt q co gitationeCn opus duxerut:tato infelirioreseffe&i : <|- to magis voticompotes exritere.Terriusqui in monu mentofoetens &qdriduanemortis detetus ergaftulo; iam amicos in vite^defgatone adduxerar/ illos fignat; quicogttationeinopus;&opus in confuetudinehabi' tuq* verterut:quo# vita plenaflagitiis coelo infernocg deteftabif eftullud obfcuru 8C illaudabtle genus homi' nu/dufas &turafubuertt't : dumnecpmodunecjmos deftiam feruatrdu ois difcipling feueritateabiictt : <|<| multis p(^fit:Iatecpdomine£:vitio tfL ac diabolo feriut dicete Paulo ad Romanos: ferui eftis ei? cui obediftis SC quacjleui extrinfecuspelle niteatnntrinfecus tamen ruderibusoppletu7tabidum& intollerabili fantepu- trefadtueft.Quan^fibimuItifcjpIaceat» deo tame &
5VJ
PRIMVS.
angelis bonts iuiTu infenfucj & eft & effe debet: vt po* te qu8d fimile fit fepulchrts dealbatis: quod vitiorum fentma:latrinafcele#: & tocius mmuditi£ cloaea did poffit . Prop terea Paulus ad Romanos capi te . vi . No ergo inqui't regnet peccatu. rn veftro mortah' corpe : vt obediatis concupifcentus ems:fedneq?exhibeatis me- bra veftra arma uiiquitatis peccato : & d^urid huius fpi ritualis morbi foetorem no fuftines clamabat.Putrue* rut 8C corrupte funt cicatrices me£ a facie ifipietie- mee> terrena voluptasbreutdtlabtf.argumemab lmgatorumexempHs Capitulu.xx*
BD de cp ea quibus peccatores plurfmu fidut & c[ gdite amant:breui amtffuri funt.na qua: fubfut tortun^ ludtbrio :no eft eoru. dmturna poffeffio . fubit ciamus exempiu eo£?qm apud hoies dufuerut:qut m vitaconfecutifuntquicquLdf mittitterreftafelicitas/ deimpatonbusloquor/ quibus quattuorhax diuitif: potenci'a:honor 8C voluptas:qug pra ceteris ommbus mortales mirantur affatim fuppetebant ♦ Iulius Cefar omitto quotcuris : quot labohbus : quot pericuh's:& difpendus peruemt ad ^egnum .id entm impofftbtle re latu aft . nec dum plenfs vehs in imperio nautgabat* & ecce comuratioms tempeftas exontunqua fic opprefe fus eft :vttribus 8C vfginti plagisconfoffus obferit, Cayus Caligula Romanorumimperator:pj>ftcXtnen^ nto & decem menfibus imperauintrucidatur a ftiis. Claudius annoimgeruquartodecimo venenatun ■Nero fextusRomanorum imperator/iuuenioadhuc gcin tncefimoetatisrlore coftitutus quiardeteRoma
d.u.
LIBER.;
Trot'e^lofimdecantarat:feipfum fuo pugione confo^ dtt.Galga fenex imperii mefe feptimo in vrbe ad lacu curcti trucidatur : SC eius capuc : quod toti orbi lege dix erat a:Gragario mihte amputatu/ad calones & lixas c pie&u. Otho nonagefimo quito imperudie feipfum pugione cofodit. Vitellius cum fumma ignominiaex asdibus tradtus luto & ftercore cofperfus /mucrone gla dh meto fuppofito/ne pre pudorefaciem lnchnaret ad fcalas geonias ductus minutatim excarnificatur. Dos tnirianus ex oprimopatrepeffimusfihus/ xpianorug fecutorfeuiffimus:anrio lmpern fui decimoqufto neca tur a fuis tanto infelitior : qto etus potetia duiturnior* Prolongario eni ta fasug tirannidts quid fuit aliud qco aceruario diuineadignarionis.'1 Antomus comodus oi bus(vt aiut)i'nc6modus duodecimo imperu anno ftra guiatur.Hehus q> tlhberahs effet SC fordidus tmgu mc fe fexto palam ocdditur Antontus (^aracalla fepttmo imperufut anno du leuand^ vefice graria defcendiffet exequoaParthisopprimii:. Heliogabalushomo fla* gtaofiffimusquarto imperii ano tumultu militu eneca tur.Decius xpiano^ inimicus tmperu anno fecudo a barbariseft ocrifuscadauere eius nufi|reperto . Valeri anus qui cu Galheno regnauft captus a Pacoro partho ruregeno occi'fusftatim:fedad'diuturna morte refers uatus:erat eni ei equu. af c edenti fcabellu pedu: quod aliter dicifurfuppedaneu .Sedquid pergo tyrannoru caedes recenfere^verfu illo fatyrico cocludendu. Adge n^ru cereris fine cxdc &fanguine jrauciDefcendut re* ges 8C ficca morte tyrani.Hic citart poffet Antimach* poetagraecus.c^cudolorefuuqueemorte chariffimse
■■■■■■
PRIMVS,
cbtimgts Lyfidiccs cocoepcratcmollirc vellet:elegiam fcripffe m qua calamitates oes heroum alrius repetcns numerauit,fedadpnsifta fuffidant. Haecaute df&a funt vt memmeris breue 8t mtercifum effc omne quoci in hac vttanos allki't:l6gu SCghenne omne quod cru- ciat.nam vtpoetainc^t . nulla eft fincera voluptas : 8C dulcedim femg amaritudo|>mi'xtaeft : quod Home^ rus poetaclarifltmus fnnuit cu didt:Xnh'mie Iouis du'
0 doh'apofita*vnumellis:alterufelhs plenu:&fingu£ ammabus e coelo m corga defcenderibus ex vtrocj do lioporrionedari.
Teftimoma ex facra fcriptura idem .pbatia.Cap.xxu
tl^w Is atteftatur quod tn pfalmo dicitur . vidi impia gfugexaltatu & excelfum fug cedros hbani 61 tra- imidc ecce no erat .& (jem: viri fanguinu 8t dolofi non dimidiabutdtes fuosi&fialiqnjpfpero negotio^ cur/ fu l£tantur:fi peceare no definut : verificatur in eis qd? Claudianusincjt^Tolluturin altunr.vtlapfugrauiore ruant.& in pfalmo dtcitur. Tu vero deus deduces eos mputeum interit?. Audirenonpigeatiq.dinahopfals tno fan&uTi mus Dauid de hoc peffimo hominu gene nere (y: locutus : 8t quibus eos verbis infe&etur.Siceni mqiuttquid gloriaris in malicia qui potens esiniquita/ te^rota die nufttda cogttauit Hngua tua: fieut nouacu- la acuta fecifti dolu.Dilextfti maliria fu|> bomtate: mi quttate magtsloqui c[e quitatem ♦dilexiftive>rba pcipi/ tarionis:hnguadolofam. Proptereadeus fubuertet te
1 fine euellet te S^refegabit ac trafmigrare te fadet a ta' bernaculo tuo.& tadicem tua de terra viuenriu. Vide
d HL
LIBER.1
bunt iufti & timebut:& fup eu ridebut:& dicent»Ecce hog.no pofuit deu adiutore fuu * Sed fperauit/n tnul' ntudme diuitia^ fuaj£:&preualuit in vanitate fua. HadfcenusDauid:alibiquoc£ didt:Inimici autem de* moxvthononficatifuennt 8CexaItati':defki'etes que= admodu fumus deficiet.Hmoi hoies igit du fe impu^ ne peccare aduertunt:dupaci'eti'a dei male vtutur: du oibus hbidibus fuisgfruutundeunegant: .puideriam irrident:genus aliud vite noputat . &gfuafi anima m- terire cu corpe/poft morte nihil nos futuros exiftimat imo &defiderant:nec6miffoi^ fcele^e poenasluant: Iccirco dicifinpfalmo.Hocu. inhonore effetnointel lexit.comgatus eft iumentis infipientibus & fimihs fa> cfcus eft illis.
D e hominis excellentia. Capitulu xxfu
OIdecjU£fo:quodiam diu tamevidiffe te crcdo* Sedrecole mo in quata exceKetia coftitutus eft homo.Vtgcipias qingratus fit deoiqui paffim £>ftitu it fe diabo lo.Efteni tant^gfpicacitatis fuapte natura homo: vt ingenio fuo difciplinas oes ac artes excudes rit.Atquoidfa&u Ariftotejesinpriohbro metapht/ ficejndicat dicens.Hoiem cui ociu fuppetebat/>poft<| fejpe giclitatis in rebus ac cominus notis diu fe exercuit &adfca aceuentamemoriacollegit:feciffeartes atq? di fciplias . $ hoc nihil eft aliud q quod A . Gellius refert dixiffe Afraniu poeta in togata cuius hi verfus funt. Vfus megenuitimater peperitmemoria:Sophiam vo cant fpe graii: vos fapientiam , Se(d Ariftotelis fe&ato res #prefertim Euftratius in ethicaprofecuti funt dh
PRIMVS*
ecfttes:Ex hi's que-eodem modo neceffario femg eue* mut:ifduffe fcientiam/acumsregulismhil excipitun Ex his vero que no femp fed tame vt plurimu. acridut arte factamtqua quia multas exceptiones admittft:* fallere mterdum videtur artiftcem : dixit Agathon for/ tune- amicam : At que: fepe fiunt nec tamen vt pluri = mu :fubarte redtgi nequiuiffe: fed circa ea verfari pru* dentiam de his omnesconfultandodehberant* Qua: autem perquam raro apparentneqpfcient^: neq* arti necp confilio fubdita cafui ac fortune; rehquerunt. Hax igif funt huane- gfpkacitaris mdiaa:q Plinius naturar hiftor^librofeptim«>:capitedviMoannesedaTorte^
Itus i'n didione horologiu tribuetes fua inuenta fingu/ |,s autonbus latius .pfequutur -Tant£ etia fublimitaljf eft homo : v^ojnniiiqu^ coelo contineturumo 8t coek tpfius acdei fit capax?Vn philofophi getiles multacte deo refte tradTderunt: vt <$ vnus:cfimmefes:$ aicor* poreus:$ fempiternus:$ optimus: $omm'potens:$ femg vigilans:$ affedtibus carens:cf mudi opifex : cp pnmus motoncp finis ornmu atcf principiu:'^ de hoc genus alus tam multarede prexeperut: vt magna pars theologie- noftre; ab efs occepta fit.Ccelu aute quod ta to m&ruallo remotu eft fic ducente oculo^ acie ratio penetrauif.vtpolosivt axes^qumodialem: echptka maximas folis declmationes : tropicos:arcT:icum &an tardicum : Grculosmecnon &apfidasfeuf picyclosi motus etiam planetarum &firmamenti itadeprehen* derit : vt qui diligenter fupputare & ad calculum ma* thefeos reducere voluerit vix errare vnquam p^ffit* Quod exemplo declaratur Hipparchi Aftronimu ^ d iiiu
LIBER,
Ipfe cni tefte Plmio :fof 8t lun^curfus 8t eclipfes m fex centos annos %culo ipfo atteftante jkmuit no'mi'nus veraater : <| fi confilio^ nature^ partkeps fuilTet.Tanri ifuper vigoris eft: vt fit ems aio celeritas/ veto dtarior lgne volucrTor : tant£ foehdtatis : vt fit paulommus mh nutus ab angelis. ficut £pheta inquit: 8t vt philofophi dkuntin a^ternitatishorizontelocatus*: hoc eftrebus aeterms ppmquifTimus : 8t quo ad animu g riceps seter' m'taris:Horizonte nancg vocant Aftronomi circuium quo vifus termmatur 8t hemiTpharria diuiduntur: 8C dt cunt h omme m eo conftkutu ; cf lmagmari fint natura ommu congerie diftribui m duas g tes : quafi tn duo he mifphama:mudihemifpha?rii's ideo fimilia :quiaficut mundi fic 8inaturap2 vnacongenes.qua^a^ternacople dhtur/nos latet.altera vero queteporemefuraturap/ paret»Hoi'g/turfnhoruhemi'fpheno^ cofimo pom'£ cj.a corgeamole cor|>ah'a:& animunmortalitate conti/ gitseterna: 8t eft vtrorucg quodda parricipi'u:parte fui i'n hoc/partem m hemifpha^m. illud extedens.forritus cria corpus quod imortalitate poffic mduere:ad ima- gme quocj dei fa&us.Omnm pterea ammatm dns ha bens ad cuftodia fut angelos ^uafi fatell ltes : aut pseda gogos: Coeh' infup (nifi deu contenat )ha*res futurus : d^monibus hoc eft angehs mahs 8t apoftaris imperat VndeHermesTrifmegiftus dixi't:homi'ne tantefubli mi'taris:vfc deos faaendi habeatfacultate « Statuiseni fabrefadis daemones ad lnhabitandu eas magicis artt bus mducebat:&eas quafi ammat^s p dus habebant. Infuper 8t pmeredi paradifum habet arbitri u: 8t vt in fecudophifico^memitAriftoteles^
PRIMVS-
fims eft omntu: SC vt Pl/mus tn prtnapto 'feptmn' hbri de httfbrta naturalt dkit :|caufa hofs vf det cundta alta genutfle natura.Et fcctrco pdidfcus Hermes Trifmegt/ ftus:Homo mquitmagnueftmkaculu o Afclept : 8C m fecudo libro Aftronomk6*M, Manfltus de homfe loquens tta mquk.Eximiam natura dedit Imguacjj ca paxcg tgeniu: volucrecj aimtque denicjj m vnu. Defces dk deus atq? habkat lpfumq? requirit : Et tti tanto de- mens conftitutus honore:du appetitumagis q, rarios nem fequitur: comgatur tumetts mfipi'etibus:qu£e nul lo ratois moderamie fed folo tmpetu feruf appetkus*
Quasfit fummahomis mtferia* Capkulu.xxuu
^^Tatusigkur ifteflagitiofop* hominu:fumm£ mi ^^»fen'^(qua nulla tn hac vita mator effe poteftjfta^ tus eft . Suma eni tTii(enaailpa^ft Nam 8C ypfi damna ri 8C seterms poeni&addtdbt : magis eo q» culpis fordeat c[ cjf poems doleantmifenfunt:6C$ miferie plus lnfit &culpg <| poene . fi vacat 8C placidi rarionem admkriris eclam .quod eni peius eftrid mtferius:at culpa peior e c£pcenaQiud in^peior:imom>c^^ tufta fit.Omne eni tuftu ponu . Sed malu duplfci ter di ct plai^u e :maluXfimplfcfcer :&vttheologi dkut ma lu hufc: & f i'eri poteft vt quod fimplicfcer bonu fit : hu^ kmalum:Sicutpoenaqu^fimpliciterbonacumfit:efl tamenhufcmaiaque cruciat.malaautedfcivHir q»bo- nu quoddam tollat.fed quodnam bonu.^necg eni fim= plfcfcer dfcfcur bonfft fed triplfciter.Bonoruent quod dajnjipjndtu^uodda vttle:quodda deleflabil^.Poe' nadequaeftfermo no omnisbomgenus: fedeius q<f
LIBER*
dele&at cxpungit: 8C qufa quod honeftu. eft no folum no deftru{t:fedfula't:fimpliciter bona eft. huic trima' la cj. plec1:itur:quia{> ea voluptate pnua^ .Sed age dic vtru optabilius puniri mfonte an fontem abfolui i vel qcfidipfum eft culpa fme tortura: an tortura fine cuU pa^Siappetitu cofulas:fibelua^ prudetia vtans : mo impune feras culpam ridebis. At fi mente interrogas &ccelufufpexeris : no moleftias tantu vite naturales: veru etia carcere/feruitute/morbos/infamia/ferru/ cendia:morte demcfipfam culpeantepones Legimus admirand^ fortitudinis exemplu fingulare : cui fimile no habetgetilisantiquitas.SeptemulieresCappado' ces ducruoreBlafumarty/istcuius agoneadmirantes conuerf^fuerant:pronehumifpongi'acolligut:obieo' toxpianitatistitulo trahutur adprcfidem : &cu poft multas commadones micl:e|>fitterent:miftri magiftra tus genuVomne tormeto^ exponutdaminas/eculeu/ plubum Iiquefac1;um/& illos pe&iriesferreos : quibus Blafiummodo difcerpferant:adi'ncutienduterrorem mtentat: SC quo fit m fpectaculo plus energic;:qui'a cos traria mutuo fe exaggerat ad nume^ mulie^:feptem thoraces igne candentes ad l^uam : feptem vero veftes xilinas molhffimas atcg candidiffimas addextira col/ locant.Iubentur vtmmalint ad nudu mduant. Vna il laru relidis duobus infantulis quos fecu habebat curs fuconcisi veftes xilinas corripuit : &in ignem negan* de fideiincitamenta^piecit.Non eftad afpectu ta ter^ . ribiliu pcena^ exterrita mulienr^on ploratu natorum mat£relanguit:durioramorte tormentanonhorruit: fednatura vincente conftantia thoracem lgnitum ad
i
primvs;
carnemmdmtunO rem anteanu<|audi'tam.O facm? dtgnu«terna memoria ♦ O exemplu ad confirmados debtles efftcariffimu. No s aut amaioribus noftris tati tumdegenerautmustantum ab anriquavutute recefc fimus: vt vel mmimo mcommodo vf<$ ad detblafphe mtamplabamur,
De dele&arione:& an fit peccatu*Capitulu xxuuu
v^yOnducere fpofito fatts arbitror : fi ad ea qug dc \J[concupifribili at<$ irafribiH dffferebam redeam* Dixi concuptfcibile vtm m ea tantu quse dele&ant : 8C irafribilem tnea toto i'mpetuferri:quadabefacl;are \fc dentur voluptatem . Haec igitur i'ta fe haber.fed alttuf acmrimms mete ggamus:rem recondita cognttu dtg' mffimam: 8C ex phtlolppho^ ac theologorum archa.* nts de,pmptam acdpfto.Sic^na^^ affejjtmur. j^vottgomposfiat repente ex vicjoriagau cTimnnafctf/flam^
aut fi qutcqo&endtt qitod offen3at:tn'ftitiam mcurrit ^audtu SC trtftitta ogariones no funt:fed ab operario* nenec^iTarLo^ffuut. Stcut palati delectario no cftip* Ta. ribfcontririo /fed ex contririone.ficut lux ex fo!e:ca lor ex^gne: 8t pulchritudo ex iuuetute cofurgtt. Prop* terea SC fi operarioipai noftra eft poteftate/vt amare &odt'ffe:pofiris tamenoperarionibus: dele&atto aut triftttta/vehmus nolimus:fenfum inuadit.Stcut m no ftra eft poteftate ignem accendere/at cum accefus eft: velimusnoHmus* fpjendet et caiet : Hmc dumus ille Plato dixft; anfmas fieri malas no fpote fed muttatas
liber;
Nam Kcet peccandt operatto fit hbera:tamenhabi'tus malus qut nobts malitif notam i'nurtt:ex a&tor, hbera neceffario furgit: & amma mitam capi't& trretit.ex ltbc n's ergo adtontbus : que;dam neceffario & naturahter g> deuntrvtpafltones &habi'tus • Dolor igitur corgis &am'rm trtftitia/fimihtergaudiu 8t delecT:ario:ogatio nes no funt: veru. ex opariombus furgut:amare dt odi ffequodeft voluntaris:fenfiffegci'pere:quod fpedat ad fenfum :o|>ariones funt: 8t ex his ortuntur ea qu£ p dtxi ;moeror:Igttti'a:dolor:6Cvoluptas:quas larimper turbariones : noui theologt paffiones:Gra:ci'Trq6H dt^ cunt:Eti'ca'rco eos qutnatura velmorefuntrigidi nec nec vlhs affedftbusinfle&untur . quales legimus Dios genem:Pyrrhone:Herach'tu:Timone:apatheshoc e imperturbabiles vocant.Non igitur mgturbarione ac rioms:fed tnipfa aftione peccaitum eft.St' rem turpem amas:peclias:delecl:atio &\ibido:qu% examore turpi tudmis manant.peccatunoneft.Proptereafiad flagt riofumopusinuitus venias;quaqadfit voluptas :non tamenpeccas:St vero ad honeftu facmus vltro tecon feras :& fi no deledans : tamen redle agts ♦ Habes ergo m opere fine triftttta offiriu :3t fine oi dele&arione pec /^p catiuln oge igitur pcedete no i'n affe&ione Ife^uente laus^C vitupiu:vi'rtus8i viriu:lucru&damnu
Redargurio quoruda theologorudedele&arione loqu^nriutru Capitulum xxv. jjl^w Incfeq^mfmeve^j effe qcfdki^/admefura ma- ILj ^ia^ voluptatutorqnmalos^ninferno» Suntenf pleriq? quorum antmus eft ad peccata prompriflimus;
PRIMVS
fed corpus a*gm ex cutus habitu friget apperitptrefifttt voluptatf tio crgo deleclario qu£ pedet ex mebris:fed lnterior a£rio qu^pedet ex aio//ratio penaru atcj me' fura eft ♦ Locus aute apocalypfis que allegant fic eft cx ponedus:qtuglorificauitfe acmdclitusfuit.hoccft^ tum deiedtari ftuduit. vel quate. fe deledtariom expo- fuit.mosenifcriptur^eft:vtn6nuncJeffecT:usjp caufa ponatur.fic crubefcerc $ vcrecudari: excadefcerepro irafci':geftire j> gaudere frequeter vfurpant . Hoc eria ab aliquibus theologis fic enarratunvt dele&ationem, duplice dicant(vna quar ogarioni anteccdat: & honu ne adpeccsmdu lrritct . altera qua voluntas appetitu jnardefcente corrupta ex opere expe&at ; vt ei fruedo fe tota imergat:huic fecude. comenfurari aiut poenas: quibus cotradicimus eararione:cj volutasno femg vo luptate qua optat fequitur«no ergo deus dele&arionf quapeccasgcipitjfe^dsiquaex pcto fperauit tormeta retribuit. Appetitus ergo fefibilis(vtcoepi'mus enarra^ re) fi regrata offedit:exultat &geftit:fiin quidpia qc? offendat/mcurrit.mcerore deucitur.Tuncirafcibilis j> concupifcibilt pugnas :quod nocet aggreditur : & fi voj ti comoos fit/exultat:fin aitte no potefbtriftatur & 15 guet. E^ec quifq/oro:me rcdarguat cf in enarradis his verbofiorfucrim.na quaemaiorfermoms virtuseft:cj vt apertus fit. Addc $ fi(vt Auguftinus i'n£t)dkere ni hileftaliud:qquodammoconrinesaudi'tortfirmonc oftendere.Certe qui dicendo id non confequitur vt in telltga* tdtxtffe no vtc^ftfcd ia ad cgtera feftinemus.
Qutd fit virtus 8C victu: & t'n quo fita funt . Capt » xxvi
1«
V
IfttlHA
LIBER-
Quid fit virtus 8t viti&i&in quo fita fint. Capi.xxvfs
jpv Abes iam quid vitiutquid ve fit virtus* tft nanq* Jl^ Jvirtus in cocupifcibili feu irafctbili habit?per mo- rem acquifitus vires iftas legi fubitciens: & ad omne ra ttonisimperiuhomine femp .puocans &inclinansy. g morem acquifitus inde didtuefttvt non putes virtute morale inftar fcientie a pr^ceptore infundr.aut id vir^ tutiseffequodnaturafuafponte.pduxtt ♦ Sunt enim plcriq? natura neq* fcurrg neq? ruftici fed vrbannfed i'd non eft in eis virtus : at qu^dam potius nature foehcitaf acdei donu.Q^Craffus auus craffi q. a Parthis inter- emptus eftnnuqriferit.Antonia druft nunqfpuerit. Pomponius confularispoetanuqrucffcarit : natura id pftititmo virtus.proptereaid in eis(vt Ariftoteles do cet)necg laudemeq* vituperio^dignu fuit. At cj Socra tes femg^eode vultu neq? hilari nimist necg turbulento vifus fit:id in eo viro fapientia cla^o virtute exiftimo ♦ Vitiu vero ineifdem potentiis habitus eft per morem mdudusadeatantuinclinans:qusefenfuiplaceant & applaudant*Cum affueuit ergo concupifcibilis parere rationi.Confuetudoh^ctemperantiaeft:quafuaden te confuetishomo abftinet^voIuptatibus:&a vitfo qft abextafiinfereuerfum turpitudinisfuepudetac peni tet:Eftigitur bonushabitus animgfanitas: nam ficut corpus tumdemubeneualere amedicis dicitur:cum 8C reftcfoperatur : SC a contrariis non fadle vincitur : fic fecundu philophos atcp theologos tum animus eft m columis cum fecundu ratione agit: & incitamentis ma lisnonaffentit:hocpervirtutemhabetur: Virtus igi- tur: vt ex fententia Platonis ante iam diximus;anima:
PRIMVS*
fant'taseft:c£ fi famtas:eft&perfecT:i'o*
De quibus deinceps agendum : 8C quantum va^ leat exarte certare* Capttulum xxvu.
BVnt( Artftotele tefte in primo fecudocj ettrico^ hbris)m dtuerfis amme^otentus# mgemo &na turaipfarudtuerfihabitus fpectefij virtutu . Verum pofthabttisalus dehts tantuagemus:qu£ m trafdbitf collocantur.quoma hsec funt quse piurimu valent an(/ nu tuo morbo conducere;De fortttudme.fac pacten, riade fpe &Iongamm(tate:de perfeueratia 8cfide fu^ biiaentes aliq relati'onedigna:memonei'ucunda: dul cia audituhneceffaria vfui : Has virtutes fi tibi concilia uens:fi familiares:ac concubernales habuens : nullius hoftis vim formidabis:ex ommpericulo eruens : in oi certamme coronaberisTnam ca^bjmc^ fandoraco? mites femg extiterint 8C eoru {tHtagemata*Wderint* docebunt te certare legt'time:quod quari momeri fit/ audi Paulumdtcentem» Non coronabitur nifi quile- gitime certauerit.Certant ilti legtrime quibeliiceret pc ririam habent.peritiam autem illi habent:qui exerce^ tur dtu fecundu artenr.qee; poftquatranfiuit m habi= iurcr.nltura? vim ficeleuat:vtpar diuimtari nefcto q.d addat : Subuciam ht'c ex Ubro Vegetn de re militari pri mu caput: vtcognttoquidi corporalibusbellis certa' di lex valeat : Certare fpirituahter tanto maris difcas quanto homis magfs mtereft viaa fuperare q honries Igitur etushsecverbafuntin ommpreltonontam mul titudo & virtus mdo&a f exercmu^ ftare vi&oriam & triumphum*
i
LIBER;
Nulla enl alia re videmus populu. Romanu fibi orberri fubieciffe terraru nifi armoruexercirio : difriplina ca- ftrorir.atq? vfurmlitig . Quidem aduerfus Gallorum multitudme paucitas Romano^ valuiffet i Quid adz uerfus Qcrmano^ jpceritatebreuitas potuiffet audere Hifpanos quideno tatu numero:fedetia vmbuscor^ poru nris pre^itiffe manifeftueft Aphrorudolis atqj diuitus femg impares fuimus:gr£coru artibus pruden tiaq? nos vinci nemo vnqdubitauit.fed aduerfus hsec oiaffuitTyronefolertc eligere.ius(vtita dixerim)ars morudocere.quoridiano exerciriolaborare: quecuq* i'n acie euenire prelns poffent/oia campeftri mcditario ne prsedifcere:& quotidiano exercitio roborare : feues re in defides vfndicando , Sciecia eni rei bellice; dimica di nutrit audaria ♦ Nemo facere metuit : quod fe bene didiciffe confidit. Eteni in cerftimine bellom exercita ta paucit^ ad vidloria .pmptior eft.Rudis & ludodta mulritudo expofita fem|> ad caederh.hsec Vegetius.ex quibus conftat: q> fi tanta dihgeria in fpualibus bellis hoiesvteretunquata in corgalibus vfi funtRomani: quaq fit hofe diabolus SC longi tgis experienria^ inge nii perfpicacia: SC motus velocitate prgftantior / fem|> tamen vi&ores effemus. Nam quod habet minrus a d^ monenoftranatura: fuppleret deusg ^racia: finram viderctfolertem induftriam: Ariftotelcs in ethicis ♦ m virtutib? inqt:Scire ipfum paru eftrimo nihil:vti tfo atc£ exercere plunmu/imo totu. Et ibidem cotra igna uos inuehir! dicens Sed plericg no itaagut: veru. ad dif putad ones fabulafq* conuerfi putanfc fe optime philo' fopharr.aegrotos imitati qui verba medicoru audiunt
1
primvs;
qutdem diligentenfaciut aute mhil ex his quse fibi prg cepta funt» Vt ergo lllo^ corgibus no bene erit: qui ita curantur :ita nec ammus £ fta philofophantun
Que funt arma fpirituaha hoi cum diabolo pugnaturo . Caput xxvhk
Ortaffe me miraberis $ tibi qefcere voleri &paci fico hoi .ppona mih'ria:bellu gfuadea: 8C ad tyro ciniirudi'metafoIici'te\Adte reuertere:rarionecofule: 8C videbis hoc effe falutare cofilttt Putas ne te inter ho ftiu caftra vidhiru in pace^ Animaduerte vbi fis: vbi cu bes:mmudo m carnecoftitutg ai£:quiquies/que;fecu ritas que pax effe poteft^Memorefto v/fioms bearifll mi viri Antonu abbatis qm' in exceffu meris pofitus vi dit totu orbe laqueis uppeditu . Tota fcripturafacra ad arma clamate.ribipfuades m pace viuc^ef Mihria eft vita hois fup tesra dixit Iob: ipfi fando^ prkipes apf 1 ; : 8C ipfo^ primi Petrus 8C Paulus SC pugnandu no bls effe 8C pugnadi arte 8C armatura docet . Petrus eni mquit «Sobriieftote & vigilatem orarionibus:q.a ach uerfarius vf diabolus tancj.leo rugies rircuit qrens que deuoret;cui' refiftite fortes tn fide . Ecce belladu dirit: hofteofted t't:j>i'eulu nuriat/arma demoftrat/fobrieta te:orarione fidem.His armis cum diabolo eftno ferro nec funda di'micadu;hoftis eni qualttas docet^armatu ram al iter cu Galhs : alf cu Parthis : alf cu libens : ahter cuferuisdecerr^ndu* ProptereaPaulus ad Ephefios fcribens admonet eosfrtu quo fint hoftecogreffuri^ no eft nobis inqt colludario tatu aduerfus carne 8C fangs «me:fedaduerfusprki'pes6cpoteftates:aduerfus mu
\
LIBER.1
ii rcdorcs tetiebra^ ha^ cotra fpulfane^tff iWoeljei fttbus .AduerfusigitTpualeshoftes:qcertantp ccele ftiheredLtatetoUcda:fpuah'aarmafunthabcda : & q naeafint:bonusarmo^ dodorPauluscxprefTit* Pro pterca mqutt acciptte armatura dei vt poffitts refifte* re m dt'e malo . Armatura det virtutes funt:quibusmu mtus ho mterior no timeat a ttmore no<fturno:a fagtt ta volantc m dic : anegocto gambulate m tenebris:ab incurfu &demomo meridtano .Ec fubinfert.Stateer' go fuccmdltlubos vros tn veritate:hoceft verc cotme- tcs eftotc mam qut m agone cotendut ab oibus abftt- net:&tUi quidem vt marcefTtbtle corona acaptat: nos au te mcorrupta * Lubos fuccmgere eft ltbtdme ac ltbi* dtms inftrumeta velarc/ltgarclcoficcre. Vh & fuceido' riu dr vcftts qua pudenda vclantur.alubtslibido re 85 noic defce^dtt * df eni libtdo & lubedo quafi lubedo i ficuthbet &lubet:& vtrumq? apud vetcrcs tn vfu futt# Vn 8C equishbtdmts prurtcu meuribus lubos gcutmt: Sifubtugttunduttlonca iuftiri£. Eft autemfttttaqda^ grieularisdiutfam dtftnburiua accomutatt'ua:8Ch^cc qctuor cardmaliu vna:eft & tuftitia generahs vtrtusc^ ftt torius legts obferuario legalis appellata.de cjua dkt tur ab Euripideinecg luctfer neq? hefperus tta mirabilif Hax igiturlortce cogatur:que armatura e &muni'meti tu corg^s qle m antqs lgato^ ftatuis vt'demus:hns eti am(cunumint addifjMedufa tti pecl:orc:naoc(ofe fi* gmficarionis fignu: & de hac quaeaegts dr: puto Paulu mteilcxiffe. Lonca cni cu Mcdafecapke lufttria no ttculare fed legale fignat : qu# arca e tlla pmcthet tn q virtutes oes mclufit Hefiodus ♦ & bfi numtm attributf : $ ca tufttria habere duunu fit:f pteKa loco pdidto ad
primvs:
didit Paulus vt poffitis refiftere m die malo : & m oib* gfefte ftare.Perfe&us eni no e nifi qaio lufticia legale hoc eftomne virtute amplectrt.huic lorice Medufe ca puta^axificajyirtus mfcr^
tute fit praditus a&^ timore ftu*
piditate cotra&alapidefcunt , Et notadu <$ armatura graue Paulu mftituit cu mftitia legale noiauit, Eft eni duplex armaturatgrauis &leuis:haecc[dem arma: itla oiacotmet.cileuivtun^/ferentanostquiverograuL ca taphrattos vocat.quo inutfanima voletede diabolo trmphare oibus armis muniri SC cataphratta effe opor tere . Subdit Paulus . Calciati pedes m pparatione eu a geltt£aa's:quo pcepto lmbuit tyro fpualis: vt oes ai« vires:qmouedicorpisfungun^ offitio : femg paratas habeat*Et ad capeffeda iuffa diuina expeditas & £tn ptas.Sicetiaamagiffrisreimilitansiumores i primis ad gradu: ad curfum / ad faltu mftruuf de Popeio Saluftms didt.$ cu alacribus faltu : cu velocibus curfu cu valtdis vefte certabat : nec eni alf potuiffet par effe fertoriomifi fe SC milites frequetib* exerdriis gaffet ad plia.^fecj^ apfus in oibus fumetes fcutu fidei : m quo poffitis oiateianeqffin^igneaextiguere . Cotra diaj boli &la rlagrauaptededu. e fcutumo cryftallinu. lllud palladis quo cotraMedufa vfus e Mercuriusmo quod fabrefeck Aenee vulcanus:fedalterius materie-.alten? artis . tela enidiaboli nojundgnea^ funt ph^ricjmoj^^ Comageneluculli ro*
IriTnllFu]^ funt telaappetitum
ita fucce^etiarvttai^
pcipitetJllo^ aut vim fides extigutt Subiugit& galea ^TSSSs affumtte:galea q caffis df nutrirrmum e capttts
LIBER.
quodaturitltclligioportercommsfcnfusquifortiutur fedctn mcapitcidefenfos effe mernoria & defiderio fa/ lutis jeterne . Suntaute(vt phifici volunt)fenfus dece: quinqjexteriores quioibus patent.&interiorestotide Xfenfusquecomune vocant:phantafia/ imaginatio/ ^fti'mariua/memoria.Hi'si'tavtedu:vtmhilimagine/ tnunnihil cogitemus:nihil m memoria trafire finam* niTipiu/honeftu/falutare/diuinu Jccirco dfappheta Cogitario fandlaferuabit te.Turpes 8C inmud^cogita tiones miftrifuntSathan^:&quaqafobladi'atur:ca- uendu tame ab cfs tanqab hoftibus/quo^ tanto peri/ culofior e hoftilitas :quato lllecebrofior eftcalhditas* Armaquashaaenusmemorauimus quadam patietie fpecie ideo pfe ferunti q» funt no ad offedendu idonea fed magis feruande^ faluri nre & euitandis accomoda^ ta: vulneribus - At quod addit Paulus ; Gladius. Cfpus quod eft veVbu dei : ad forritudis natura accedit.eius eni eft(vtf^pei'am diximus)no pari folu:fed etiamcu oportet jadlurainferre . Vno autemo verbumdeieft; Chriftustdequo Paulus adhebraros. Viuus eft inquit fermo dei 6C efficax &penetrabih'or omnfgladio anci- piri:SC^ringens vfcj ad diuifionefpus &anime/ : quia diufdit apperitu a rarione. Alio mo quicqd mf^irante deo fan&i loquutur:eft verbu dei:quo giadio vfus eft Stephanus cu ftaret in concilio contra iudeos.Propte rea deiud^isdiciturdiflecabaturcordibus&ftridebat dentibus in eum . Vfus eft & i pe xpus : cu poft ieiuniu quadraginta die^ eft congreffus(jn deferto cu diabo* lo.Exorciftequilatineadiuratores dicuntur diuinoru verbo^ vires agnofcut:^eiuspr^cipuenois:quodq.a
PRIMVS*
quattuor literis fcribitur tetragramat© dicitur. j> qua nos dfjs : hebrp vero legunt adonai. Qui ergo pdidhs armis fe munierit:eritille fortis armatus:de quo xpus dicitineuagelio * Cum inquitforrisarmatus cuftodit atriumrin pace funt oia quaepoffidet.Sic crgo mftrus <Sus ftabis ad ianuam Sunt aute tanua fenfus extrenos res:atrid vero interiores. &confci'entig domu i'ta cus ftodies:vtab hoftilidefendatunngreffu. Siin princk pio pugn^ forriter feceris : 8C mftar Torquari h oftes dc ieceris:arcem rarionis oppupnates: a rege noftro bre^ uicoronaberis.Et vtdepugnamagis <|depace cogis tes ; paucis ita concl udo . To ta hommis^vjta, eft pugna velferuitus:du tu pace cqgita^:wriaj:^M^ no jgitgnas/vinceristfi vinjerisjeruis» Vitaergo eft pugna vel feruitus:quem pugpare piget:ferui're oportet.Et fi qui lmpii funt qui pacem habere vi'dean£:jg£x lftanon eft pax. • quia no efft pax lmpiis/dkit dns .'♦ fed habere paeem videnf *qui'a fpote feruiriu ferunt: & fe d laboli feceremacipta.Dicatergo aiamebriscorgis qug pug' n£ diutufnus lab or offenditillud Maronis O focii neqr eni i'g nari fumus ante laborum* O pafli grauiora:dabit deus his quoqjfincm* Duratl & vofmet rebus feruate fecundis*
Quo fine famtaf qug renda eft* Caput .xxix*
^T^I&urusdehisvfrturibus ne mter dicenclum tibi ^^/grauius fubrepat incomodutftatui te paucis ad moneremeineorufoatenria vem'as:qui cu argrof^nt: tanto defiderio famtaris vrge£: vt Hippocraris 8C Aut cenng remedas no cotenri vfcj? ad ddiramenta vetula/
45 e ui*
iiber^:
ru &magu:asi'ncatat5es mfaniat * Accipe igi'£ hoc nrc milui'$documetu: &moreromanoi£ difce in pace ita dimkare:vt cubelluiagruent/no fragare.Quodes igt tarTniucudi cjd a
phtifis/febris/morbufue ah'us)lic5 dtfpliceat toto cona tu cotine trafcibflemc z&ppzllidu reftete cofurgat.co fueuit. n. temerjmejtiitij^
oiogi furreptione vocat .an igii rone cofuhto :c| e redti tudis index:&i regno aie dei vicaria. 8C an morb^hic fered9an abigedusficinueftiga.rridebit ro pytagoricu illud curadu eft vt fit mens fana in corge fano .na cor= pus ai ta<| tnftrm a deo tributue.vtad tdqcfropofce ret:fe idoneu8Cobteperasexhi'beret:atcumfirmuefl: neq? in pubhcis neqjin priuatis negocns feruit :8C tunc animp corpe qfi copede qda ppedit9 a nature^ 8C virtu tis ceffat officiis fitcj cotra namra mebro^ feruus:qu<» moderandebetacregere Dicit.erij.Crifpusai imj>io corgisferuirio magis vrimur.Rois aftqdepbabif eft ^^qrnfiouuxtaaudoritatePauh. Noliadhuc aqs bibere : fed modico vino vtere pp ftomachu tuu : 8C fre quetestuasinfirmitates.Apperitusvero &i'pfe famta te fuade t vt ro : fine tn difFer t^Optat . n . fanari ac bn va lereno vtexamuffim &caftigate opetur.fed vllibidi- nofe aclicenter inq.net: vt.f.more canu ad vomitu re* deat 8C more fuis ad volutabru luri.Sed hic eft aie ocu lus neqlquiopusomne tenebrofufacit:neq?.n.ad nor ma refpici't.& io neq eft oculus oa eius malus pfpe<S9 limus afpe<ftat:ftrabo eft:imo h?e*efus:na in lucec^e- cuties videtin tenebris:lux eft virtus: tenebre peccatu inhis 4futpctiecircufpec5lusoculatus 8ifagaxanhis
primvs;
e argus- m hfs eTiphiV.in his eft dedalus inhis vero q ad virtute K fapietia grinetriners ignauus: muricidus: f6nolenriorphoca:pi-griorcocIea:cfciortalpa:Atro= nis bonus eft oculus.fine natj pbitatis intendit: regu* la femt? tenes K gpediculu . j>p terea K opus eius eft nt ridureduirerpolataaelucidu#lucen5remg.t:videri
no metuit:atopus malu tenebra^ amicum deliteicere cup/t:8iinpublicuvtpotcfu9deform.'tariscofc.u/|>cli re no audet, Timet occurrere fatyricis/cynicis/veteri* buf comoed.s/veris nomeclatoribus/tetricis cenfonbs» pudet appellari:quodno pudet effe. Ingen.isnr.sna» ture vis infita virtutein nobis de^jngit» vitiu.na cum de vitiisloqmur: cotradis fupcil.is.frote caperata:tor uo afpedu-.truculeto vulru: verbis atroc.bus rulmina* mus . Species h*c vitio^ . Sed cu fermo e de f tutibus ex intmis anfme penetfalibus exit in tacie feftivutas hi* laritas / alacritas/ exit in verba qufdam fisJuiloquen* tie pulchritudo nl fucata.qfigpenderis yirwtis ima= cinSconacexprimere.AcceditKfajn^g^aremditiu Vittis no patcei-.quod ore no poteft:more philomeng fcripto pmulgat/fanitateergo fine ppofitoque ratio confulet quererelicitufimo 8£ debirir.fine. vero appeti' tusrerpicere-.turpeacinhoneftum.
Quomodo querenda eft fanitas. Caput . xxx*
HEd ita finisreaitudo no fufficit-.nifi mg dus qug redi fitlicitus^Idcit^tlle^e^eduJ. Loce= ducut aute que no chibeXOJad^eat^: <ph.br- tae.SjjmoejiUi^ v' pituitam cures.foirucmn^njicet :^^dw^unt meduTiuUdcorporis fanarione peccatu,m mducut .
liber;
qu^enl dementiaefhvt corpusmudes aiam inqtifaas nare^id fimile eft vt argentu f<*rues auru amittere : nc veftem amittas:corpus occidere.Legim^Conftarina ungatorem graui quoda morbo laboraffeieui crat me dicoruiudkiocruor humanus fingulare remediu : qi oprimusprincepschriftiams dogmaribusnug imbu^ tus cu audiffet/abhorrui't:& malle fe dixit femp segro tarejqtamimaniremedio coualefcere : SCqqdecon^ ftantmo nolegerim loco fatis idoneo^: q>.f.eo morbo laborarit:tame fidem facit Plinius qui in vigefimofex' to denaturalihiftorialibro capiteprimo fic inqt. Dix imus elephanriafim ante Pompeu magni astate no ac- cidtffemltalia ^ipfamafaciefepiusmcipicntcm na rc primu: veluri IenricuIa:mox inualefcentep totu cor pus maculofa variis colorib* : & tn eqli cute alibi craffa alibi tcnui/durarceufcabieafpera: adpoftremu vero nigre(cent^& ad offa carncs apprimete intumefcenti bus dtgirisinpedtbus maibufq* Egypri peculiare hoc malu:& cu in regesmridiffetpopuhs funebre:quippe m balneis folia tempaban^ humano fangume ad me- dirina eam.fic Plimusquelocucitauimus vt iidmedes digenusoli fa vfu fuiffe conftaret.Sed quod mox fub infertPli'nius:credi hoc de Conftatino no fimt.kiten! Ethic qdemmorbusinltaliaceleriter reftin&useft. Si ergo tge Plmri q fub Vefpafiano floruit. erat lam rc ftindtus ^icmorbus fa Italia fimile veri no eft Confta rinu eo laboraffe qui poft Iogu tepus lmgauit. Sed hif omiffis ad ea veniamus vn poteftjfobts impenderegi'- culuvProhibit^ igitur funt facantariones/forrilegia/ac fu^ftiriones omnes:q funt fimpliriu vctula^ delirame
primvs;
tamon deridiculafolum vcrum &pefti'fera:acgrau/ce furacoercenda:&fi vimaliquam videntur habere:no verborum/non fignorum/non deivisillaeft: fedfaU lacium demonum nos vanis obferuationibus illaquea re ftudentium .Eft tn quinto decretalium libro caput: cuius inirium eft.Cum infirmitas corporis Vbi duo in tnedicos decreta funt . Primum vt priuf<| ad infirmo= rum deueniant : eosadmoneantvtmedicos aduocet animarum. Alte^ ne infirmis quicq fuadeant : quod injmicie vergataia^. Petrus aponenfis vir magne fed nimiu audacis tem erari^cf dodtrine fecutus Orph eum Zoroaftrem . Porphiriu: Apuleiu 8C cgteros damnate magie ftudiofos in conciliatore fcribit ineatationes ad infirmog* cura conferre cyplurimu . Vei^ quiain decres tis Graciam\ca#xxvi.Oy v.c.nohceat.Vanasiftas ftel laijz &incatarionu obferuationes videl: fanc^o^patru damnare fentetia.^etro affentiedu no cofufo : fi tame verba fint fan&a:fideliter 8C nulla fupftitone j>lata vt fymbolu fidei*&or6 dnicamo danauerim;ve^ ea cu peccati fufpitione carebutmo iam incantameta fed re ligfofa verba:autfacr^precr^appelletur.e«q. in decre c. vl.gemas herbafq? fanitatis gra:fine vlla incatatone deferrecoceffum eft.Imagines vero aftronomo^:cas racterefcf pter cruris fignu penitus dana^ ,De quibus etia apud Thoma aquinatemfta l fecuda fecudegte regies.q.x^c vicu. ociu ledhoni vacare te finet^Sedhec breuiter dixiffevolui. q> hacnoftratepeftate plerofq* videmus his malis artfibus deprauatosclamimtacum diabolo amicitia qplurimos feduceret&grauiffimis er' rotibus aias implicare* Nos aut quibus propofitueft
• f
LIBER*
nuncja catholka puritate difcedere;talia floccipendtV mus eligentesmagis fenrp segrotare: q cumfaluatoris cotnmelia fanos effe. Danari haec et & trnderi viden^ a Pliniolibro naturalis hiftoria*. xxviii. Capirc fc<Po« tertio &qrto.vbi recitatts qplurimis huius curiofaeac fuperftitiofa: vanitatis exeplis:! fine fecudi capiris fub iungit.Qua .ppter de hts vt iibttu eiuq? fuerit optnetur Cxcera igit quse approbari medki remedia docet; no folum afpernendano funt:vcruetia diligenttcura fu^ meda:medtcifcpparendu:fipcririahabeantmcdicadt dicentefcriptura:honoramedicu.propter neceffttate eni creauit illu deus.&infra paululu.Deuscreauit me dktna de terra;&|virfapiens non abhorrebit ea .Cum poftmarisrubri trafitu veniffentiudastin locu vbi fon/ tes erantamariffimi;deus cofulenri Moyfi remcdiucg petetilignum idkauittquod naturali vifuamiffum lti aquas amWitudineabftuht.poterat finehgnofolo ver bo fuccurrere .fed ne res narurales fruftra feciffe vtderc tunmonuit vbi opus eft fugiendum ad eas. His lgttur quas 1 ex SC r 6 d am n an t p raec ermiffis : fi c cie co rp o ris fa' nitate curandu eft; vt quicqd agitur ad animse fantra^ temrefera£.&ab animasfalute fuma* exordiu.Quod ficontingat fanari non';poffe(Sunt eni morbi cjuidam incurabtles)viru fapientem arquo animo ferre decebtt morbu tanq. a deo mfffum ;qui nun q pcutit nifi vt fa= net.qui-rioscaftigatvtmelioresreddat & ex damno ladturacg corpons #fe&u quanrit interioris hominis.
Pepatientia. Caput.xxxi.
BEd ia ad fortttudtnts SC patientfe tractatu vt px uiifinrus:g compendiufermonis acceda. Mata
primvs;
quaeaccidimtautinkrunflicetfvtante dixi') rcpellerc leruata normalegis & ronis.habitus in irafcibiU: qad h o c i ncl i n a t : fo r r i tu do 'd ici t . faci t e n i ani im u a d fu be u' da pericula fublime ; elatuatq? conftante:& quatu $t qnoportetfg audente: vt no fecan: no vri:no amaris potanmeruamusjaiosigit' ociofos excitat. excitatos crigit:ere&osfirmat:& imobiles reddit. harc in mfir* tno virtus tu optima c:cu faluti locus e:ita tn ea vtedu vt frener! irafcibsKsma morse fpaties excadefdt. & bile qfibos oeftro cocitaLnatura^o non ftari:noi rnome to:fed traclu tpis opat" At vbi fanadi fpesnullac: d^ infirm? fefe cohibere,& amuletu ferre patietia?. Pa tic- ti a ergo habitus e in trafcibih :qua» no ad ipugnadu ea qiiascocupifcibtleofFendut &icnfuinocet:f5 adasquo aio tolerandu inclinat^ipius nacpirafcibilisflamaexti guinrabie fedanfurore emollit fiet auti nphis hic ha^ bitus.fi aduerfa rnjtiiTime 8C fine refifteria rrequeter fc ramus.fic.n.paulati violetahsec Siimaniffimafera pt fubigi frangi ac domarr.tatocfe maiorpatiettsc <|for* titudinfs virtus • qto graui^ac difficih? e malis: nullo pa doqrederefiftere.fortitudo.n.( vtaiut iurifcofuln) cu moderamine inculparaeturele hoc e fic fe tuedo vt culpanno debeatrefiftir.patietianullo mo Hic Iaco bus dicit.Oegaudiu.exifHate fres cuiu varia tetame- taincideritis.Scietescjppbatio fideiveftra? i.du aduer fa pariminnpatientia ogaf: Patietia vero opus gfedtu habet.nacu habituseindu&us-.tu demu gfede opa= mur.no. n. valet patfis nifi habitu habuerit plene^oga ri iuuat nacp habitus rone 8C coiu&is viribus forti? em tunf . Scorus in terriu fnia^e diftin&oe.xxxnri.fortitu dine dicit genp ee fub quo fperies coIIocafcMuse vna cj
f u
LIBER
aduerfarepelledo certam^t&haxbelltcofitate vocat* altcra qua azquantrmter ferimus. &parienria dicitur* At($itafccfmeumn.otidi'ftingui/turafortitudme pati entta :utfpectesafpe: uthomo aleone: fedutfperies a genere : ut puta ho mo ab aiali . Et erit parienria belU' cofitate tanto pftanrior quanto aperitummagts infre nat.Dehtsaltter ahalusdifferi &preripue aThoma aqumate nefcu non fumus.fed more academtcoru nul hfectae addtcri: ex vnaqcg arbitratu noftro quod pla/ ce t affumimus ♦ Ha*c de uerae parienriae uirtute tradita. funt. Eft.n.aliaqu3^damalorumtoleranria:qua2uiri tus no n eft : ut tti auaroru negocus eft cernere : D e qui' bus Horariusinqut't,Impi'gerextremos currit merca- tor ad indos.Per mare paupcriem fugfes:per faxa/per lgnes. Verumhancduricietn r^clius vocaueris ♦ tefte auguftmq.Neqp.n.uere parienseft: qutut dtcetur fu^ ftinet tot actuerfa. Paries eft q pro rirtute: pro Legibus. p pietate:p deo mtit/.qcqd accidcritferre :nec fragtf *
De gradibus paticntif * Cap ftu.xxxiu
aEru parienriarquasuirtuseftexcelleriffima ) trcs haberegradusmuemd: vnuqui 8C gfectiflimus eftrilUs attribuut; qutaduerfanofolumcumd^us eft ferunt :fed et quajfitum eunt: 8C quafi mercenaru opus vnde aliquid lucrentur inqui'runt:& quod mquirut in uento ^atulantur. Horum quocj duo funt ordmes* Martyres qutdam. Gbnfefforesaln.Fucrut.n.tgibus fllis cuingfecuttone crefcebat ec^a( ficut fubNerone pririiu:deinde fub Domktano.&plerifcj aliis tmpera' toribusjmulri chriftianoruiqui afptrante defgraria ta
PRIMVS-
tafortitudine &patienti/aexcelIebant:uttorme>/scru ciatibufcj cyrano^ volutanefeipfostculatercpoffent obikerent.SecudusordocofefTo^eftiquibus &fi ty* ranipepcerunt: ipfi tamefibino parccntcs:&iri feip* fos i'rari(quod penirecie genuseft optimu)cruce fuam tulere poft chriftu.Ifti cora hoibus modici ac humiles fed deo magni 8C excelfifunt illi / de qbus in die ludicii qn cofciencia^ libit<pferent':i'udcx viuoijz ac mortuops dicet . Veni'rebndicT:t prismeipcipiteregnu quod vo« bis paratu eft ab ongine mudiTucin iftos xpiguulos f^cult principes ac magnates quimo thcfauris incubat horreadiIatat:mo!libus veftiutur:fpledide couiuatur alterius vite ritu admirates: 8Cp triftitia fpus gemetes: repetet illud fapierie di&u Hu funt/ quos al/qn habui mus m derifum 8Cin fimilitudine imfperii:nosi'nfenfa ri vita illo^ exiftimabamus lnfama : 8C fpeilloru fine honore.Ecce quomocomputari funtinter filiosdei 8C mter fan&os fors illcg? eft.ergo errauimus a uia verita tis:& de hoc lam fatis. Prirnus lgiturhicatcp optimus parienti£graduseft.in quo fi Ludouicu morbiolu co- ciuem tuu qui anno pterito fundbus eft vita/collocauc ro:qqmutrifint:vtfempfuerunt:qui iufti fimplirita» tem cferideant:n6ero fortalTe grauiter codemnadus. Secundus gradus eft eo^/qui' no que/itu eunt nec inui tantadfe mala.attame cum veniutbemgne fufcipiut: 8C reuerenterlanq dei n&ctos amplexatur* fex horum numerofuiiTe Iob arbitroncuius in pacietia nome eft clarum.IpfenancjKtumfuo^ cladem audilfet cpelum fufptriens dixit. Dns dedit dfis abftulit . ficut dno pla= cua i ta fa<ftu cft , Si't nome dni benedidtQ . Huic adiu-
f uu
LIBER.
gendus eft Thobtas qui coeatatem oculorum ta pat/e ter tuh't:vt ab angelo curart meruerit.Terriu. ac mfimu parienrisegradum fllt fibi vendicat:qui mala necp quae runt:ncq*cu veneruntgratanter acdpmntringreiTano eiiriunt:fecupariuntur grauate ferunt. conqueruntur eria\tnfedatabilemdeu non eiari mufando tranfeut &a viao parum diftantes lnextremts patienrise mar= guubusfedet. Ethifutqutnoftrahacaetate vt'ri bom funt. vtx reftant nobis anriquse virturis iftae reliqui'e:8i raris quidem m loris. vt periculum fit ne & lpfse quoqj breui collabantur*
f Veneradi fratrisBaprifte mantuam Garmelitaelfa goges adparienriam. Liber fecundus*
Quodparienriavtaeftfancfto^udcoelu, Cap.L
Ihgitmaiore fide q eloqueria dicfris velim te vir preftantiiTtme paulo alrius mfpictas: h &abiec5ris fa^culi curis:& fpints lilts q. tuxta chriftf parabolam femen.hoc eftverbu det frudificareno finunt:exctfis/teipfum mtrinfecusqua?* rasriuxta tllud perfianu^ :necte qusefiueris extra: SC cu ammo tuo rarionem ponas:ammaduertafc£m quona parienrisegradufis conftkutus. Quod fi fortaiTe( qc? trrimme fufpt'cor)a parienria teexclufum videris:frita te a fanctbru forte feparatum . Quotquot emm a mu diexordto ad noftram vfcgartatem deo placueruticru cis paribulum in mortalt fuo corp<?re portauerut. Au^ di qulclinpfalmis dtatur.Propter te morrificamur to' ta dte efttmari fumus fi cut oues occifioms ,Item traoft
SECVNDVS*
inmusper aquam &i'gnem:&eduxiftinos irefrigerifi Paulus ad hebra^os de fa&is italoquitur* Aluludibria 8C verbera experthinfuper & vmcula 8C carceres : lapi* datifunt:fedifunt:tentarifunt:mocctfi6egladumo tuifunt/Grcuieruntmmeloris:qua2funtpeliesouma» m pellibus caprinis.egentestanguftiatnaffticli': qurb* dignus non eratmundusrin fohtudmibus errantes: oi monribusnnfpeluncis:^ in cauernis terra^ Sed quid permultavagor^Nonne mnocenriflimus abel quem uiftum in euangeho Xps appellat:primusomniu fan/ <ausabimpi'ofratreChaim ocrifuseft* Dautd quem fccFm cor fuum deus lnuemt vnxit 8C erexitmone regis Sauh/nonneallophylorummonnefiludiledilTimipe/
riturinfidiis^NonnelefaiasJm duas partesfedus^nS^ ne Hieremiaslapfdihusobrutus^nonne Heliasa Hie zabel fugatus? Nonne Zacharias barach^filius inter templum SCaltar^eft ocrifus^Projfalutef atria^ ludas maccabeusdiuforriteracanimofe pugnanscum tota fratrum ftirpe deletus eft.fub Alexandri magni fuccef foribus vt maccabaroru teftatur hiftoria.Iudan qlege vereri 8C obferuare voluerut mifere trucidari futnnter quoseleazarus vnus de fenioribus fcnbarum : vir aeta te prouedus vultu decorus: vitae fanditate venerabilis cu pordnam carne contra legis inftituta ccmeffe coge retur:malui't iufte 81 relfgiofe mori qflagiriofam tgno bilemcg vitam paulo arnplius producere DSm igitur l tormetis coftitut^vkina morte videret:fic exclamaffe Aicit gemes:Dne q habes fcam fcla^rmanifefte tu fcis quiacuamortepoffemli.berari:duros corporis fufh> fieo doloresifccfmaiamvero^ptcr rimoretuu hbeter
'» f HiL
•
LIBER.
ha*cpatior:fui'ttfteprofecT;o dign/ffimustqui rn ccelu^ reciperet' quonia tam aiofe tam fortiter terrenum hoc corpus,p lege det tormetis obtetit, Taeeo Ioannebap tifta : taceo apfos : taceo marty res : quonia nota magis nulli domus eft fua:Iofeph innoces a fratnbus vedit\ Sufana deteftabile calunia patiLDantelleonibus obi iritur.Sedq.dplurarTerrenahasc habttatto malis eft mater.bonis nouerca.Tu ergoCaroIe Antoni noli. tri ftarr.imo magtsgaude:&gratias ageq> tn hoc venera do ccetu tot fandlo^ pari cu e/s forte numereris: nihil hsefitas breui futurum : vt ffcut cum eis fuens ln poenis: ficetia cum eis in ccelocoroneris. Nonne meminifti q> no funtcondign^epaffioneshuius tempons adfutura gIona:qusereuelabitur in nobis^ Quod fi memtnifh'; curtantu temaceras:curmoerore coficeris^Inhoc do/ lom torculari premerts vtfructii afferas: vt confcietias rubigine exfos vt cceleftem animum in coelum attol' las * Sidicataurum argentariocurme coquisJ' curme ca^disicurme lanfas^nonnerecTrerefpondebitur vtg/ fictaristvt ad eam ad quamesgenitum glortam perue nias^Propterea fcrtptum efhquem diligic deus:corri- pit: 8C caftigat omnem filium cjue recipit: Eft tefte Ph's m'o quoddam aquiI^genus:quodhalia*tum vo£ant* hascpullos moxvtnatr funt:contra fole ftatutt: quos fixaaciefolem ferr^poffe viderit : feruat educandos: quos autefci oculis coniuere 8C radtis offendi deprehe- derit:tan^indignos vttaeliminat.No aliterprofedo deus nobifcuagitma quos vtdet l fduerfts animo deu ci:edulare non curattq. vero fubfiftut acdurat:cufto* iit 8C numt.de quo^ numero fmtflle qui dtxttjfpter
SECVNDVS,
nomen tuadeduces me &enutries me:Iteficut adipe Sc pinguedte repleat! aia mea: 8C ipe de* apud lefaiatn de luda^s coquerens*filtos inquit enutriui 8C exaltauu ipt aut fpreuerut me.Quamdm enibeneuiuedo Deo adhseferat cu eo qui dixit. Nthi aut adhasrere deo bo nueft: 8C ponere m Deo fpem mea: tamdtu eos pauit 81 rextt: At poftcjcu filto fdigo recefferut:fubftantia fua porrione confupta. quta nunq ad patre redierunt: porctnts ctbts ali; 8C m agrefte natura trafire gmtffi fut
Rattones phtlofophorum cur corpus humanumfa dum fit fragtle ♦ Cap , II.
*^yT dicetqutfpia qui' mundihums harmomam i'g JfjCaoret. Cur humanum corpus tam ftuxum ac fra gtle tabricatus eft deus:xu lapidibus &ferro tanta du= nctem refiftendiq? potenttam mdiderit^QuM hutc re= fpondebo :mft <j> agud. A.Gelium ltbro fexto nodria atricarum capite primo dixiffe Chryfippum i ltbro dc proutdentialegiffeme memmtfAit.n» non fuiffe prin ctpale naturceconfilmm vtfacerethommesdebtles:ac morbts obnoxios .NuncJ*n.c6uemffe hoc naturseau- toripareric^omnfurerabonarutfed camulta magna gtgnereV pareretcg aprifflma ac vriltffima per fequela adtunda funt mcomoda. Na rone cu fubtillffima de^ hominefingeretivrihtasipfaoperispoftulauit: vt te* nuifftmts mmurif$offtculis caputcopingeret.fed hac vtilitaterei matoris atta quaedamcommodttas extrin- fecus cofecuta eft: vt/*effet caput mmus munttuudis bus offenfionibufcf paruis:eria peruiu acfragile^rnde quocj morbia^gritudmefcjcofecutae funtthac fenteria
LIBER*
cotemplatus Auerrois fa librum Ariftotelisde anima dixit. Senfusinanimalibuscaufam dediffe breuioris vitse. Na vt euidetius certiufq? fentiamus:carnes opo tuitcffcmolljffi'mas:at molhorafacilius offendut' ma gifqspatentnocumenrisqlignea duracgcorpora. Vtil' tasigiturhois adhanc opcris qualitateduxit arrifke* quaderequi c5queruntur ( conquerutur aut foh im peritt)meretur fenfuronecp fublatis.in lapidcs & lign* couerri : quoru natura magis semulantur . Finge per ,p - fopopoeia(quapoeta* 8t fphetg fepe vfurpatjduosco ram te hgni trucos humi iacetes interrogari ribt refpo > dere:Interrogentur aut quidnaeffemalint:quam afa bro formaTorriti cupiant.Refpondeatprtmus. Cithe ram me facito . Alter in aratru me dolato . Cithara* ro fubtilitatcpofcittabcllaru.Corpuf$ quodfacile laedi & confrinai poffit.Quid igitur fi Itgnu poftq vt popo' fcerat Lyra^forma fortitu eft deTuafragilitate coque- ratur:admittemusne[hancquerimonia:an nonpotius obiurgabimus 8i ingratitudinis ac infipientia? trucum accufabimus:q?opifici gratias no agat^&formarnobi- litariduricieprffcrat^Sicprofedo denoftra hacfragi litate:feu(vt philofophi dicut)naturaIiipotenria qua vitalium operationuratio pofcitconqueri:hois eft in' grati ftmul &ftulti.Quis enirn mcntis composlme his quidpia cofequi ftude at queiucta tlli neceffario vidc at/Ho£effet natura velle fubuertere:& vtita dixcrim exoptarefolefineluce: terra fine mole imundum finc dco :In hoc fumus fapietes dicit^pud Cicerone Cato: <}> natura optima duce fequimuneicg paremus. Subii^ cere Iibet:quod Plotinus Platonicus virexcepta ifide
SECVNDVS.
titate dtutnus in primo de puidetialtbro capite*xi\ de huiufmodi fenferit: aitnaq?. Queadmodu artifex no 01 a q tn aialt funt effictt oculos . Ita nec£ ratto fecit oia deos. Veru^liacjdeeffedeosftatuit:aliavero demos nesfequentinatura. Pofth^caut hoies:aialiac£ deui ceps . Neqs idqde muidia fed rattoe mtelle&uale hnte, vanetate. Nos aut fic affe&i fimus ficut imperiri pi&a r£:q. pi&ore danant:q> non vbiq? pulchros seque colo' respofuerit*Picl:oraut vnicuicf parti quideam dece^ bat attnbut ttCmkates quoq* bene inftitute. no e;qltter in oibus difponucur.Pr^tereaquts nam comcedta tra/ gcediaq? vttuperet-.cj^ oes in eo non fintheroes:fed terfit 8C feruus : 8C rufticus ahqs rudiori voce fmucians: Poematame no erit pulchru:fiqsinde tollat deteno* res:h^c Plottnus:qu£ qafunt nris admodu cofetanea fubteci * Ergo duplex hois jiatura cu fit: vna oibus ho* mtnibus cois: vt redto corge effe^du^smal^ : duos pe des habere:loqui:intelligere:altera vnicuic#,ppria: vfc tali orts figura talibus hneametiseffe fictu: vtramq* 8C comune 8C jpprta: Sapies vtr gequoanimo feretJC facfc ens ex neceffitate(vt aiunt ) virtu tem : corporis defor^ tnTtatenvgc damnum vert^t m antmt opulejitiam atcfc > ^rnatSfn. No ab re fuerit hic annotare q.d in primo li- bro ethtcoru defoelict homine fcribat Ariftoteles«con fertentm euquadratahbus feu tefferis^busin alueos lo luditungr^cicubos vocant:q? videlket ficut tefferg quo modocuncg ia&etunfic femg in vna partem incu bunt vt 8C rec~titudtn^& immota ftabihtatem retineat i ttahomo cordatus 8C vere fapies quo res cucp cacknt; &in quacuncj fortunam inciderit:feret optime:acper
IIBER-
cla ommtio decentencj fiquottidianos cafus ficferre debemustquomodo non feremus etiam eos quos eui tare cois omnium parens natura nonpotuit.''
De quatuorcorponshumonbus. Caput. u'u Vnt qui Iaborant bile atra:quam noftri Medici graeco vocabulo melanchoIianvocant:Suntqut praima feu porraceavel etiam fulua(gra?ce XoAHdicif ) plus iufto abundent: Suntqui phlegmate qua vocant IatinipituitamfufFocentur:Suntquibusimpedimeto cftfuperfluusfanguis:ha^c(vtfupradiximus)anteprK mi hominisculpatanta harmoniacontinuataerat:vt cxipfis:nec£mors:necj7 morbus:necp moleftise quic<| emergeret.Atfolutahominisindeumobedienna:fos luta eft humorum huiufmodi pax diffipata cocordia Pituitapr^dommans fynanehlas.Melancholia quar* tanas.ChpJera terttanas: Sanguis quotttdianas febres facit.Hocautem exempligratiadidufit. NammuU tis&innumerabilibuspenemodis humores ifti arnes dio difcedentes genera infinita morborum inducunt. Choleraitem fulua: :quiaacutaeft &ignea: repennas ( iras tollit. & quafi nimbus reftiuus cito defiftit.atra Ci
iram cocipiat:eiuseftpertinax:&fero fe cohifeet: qui illam patiuntur Iracundi vocanf. qui vero hanc amas rt&acerbi. Sutetiamqui atram tumfulua mifcuerint &in hisficuthumorum:fic ^morum mixtura confur gi't:&medium locum tenent interpra^didos Hippos crates vocatus ab abderitis vt curaret . Democntum fem/5erridentem:inueniteum irfagro auiculas exens terantem&receptacuUhumorumiftorum veftigante
SECVNDVS
Multuenun ficutconfert.&adfalutem corporu&act tnoreshumanosiftacognitioj&beneficio medicine^ fi eripQteft:vtq.si'nnouac6plexione; &j> fequetamin morum tranfeat nouitate*Sicut in his patet qui bile^ atra polypodia&elleboro:fuluavero curantrupontf cojquodphahnacopolaereubarbarum vocant*
Quomo coplexioes diftribuatur a dep ♦ Ca.u».
-T dicet iterum quifpia: cur haec tta diftribuit de = "us; vt bilem horariQ:phlegmaherach'to:fangui5 nem Socrati: melanchoha Qrefti tribuerit: Qu£ nam rario fmt tta difpenfandhcafuneiftaan jpuidetfa vlla gubernantur fredudtus fum in fyrtes quas prius effuge ram : tentabo igitur breuibus verbisetia hincelabi: 8C fic^dnousemercis inue nero : potertt his queTupradixi mus applicari; vt ex his duobus Iocis vn^fenteri^ veri- tas;&exduobuscapitibus vna difciplinefliat integris tas:Magna^(vi verum fatearjpfumprioish^c qu^ftio Cui Paulus apfus vas ete&ionis vfc£ ad terciu ccelu. ra' ptusfic refpondet:n6nehabetpoteftatefigulusexeas dem maffa aliud quide vas in honoreialiud in contu^ mehamfacere*SufFicereihocdixiiTe: quiaiudicia det abyfiiis multarinueftigabiles viae: & occulta confilia : nec tantu debethumanatemeritas audedo pcedere : vteacernere velitrquadateredeusinftituit ♦ Neq^ent domino gratus erit feruus qpenetralTaatcjj Idyta cu> <3;aqu£indomofunt: pertuftrare tentauerit :ea nacj* temeritas magis vf^etur explorantis infidias:q ferui officiu prct fe ferre , Sic licet inqrefpoderi poffit/Dica tamen atiqd balbuties & id Auguftini fretus autorita*
lieer:
te.Auguftim vitifan&iSimiec fapietiftitnihxc cftfc monebreuis acfimp!ex:fenfu verolonga mulnplex ima:qua Thcologi nn fepc vfurpant.Sic deus resqs codiditadminiftrativteas agere ^pprios morus finac» lgic* ficut aima in toto corgefic deus fp operas in toto mudo vires naturis p mucronc addidit:& oparieas ia ftituitiimoinftrumetafuafecit: quibus cu dco patrc fabn fihus vfcp mo operas vteref.Has igirur vircs nec ogariipedif.necopantcsdcfcrinfedficutnauta naui luuat 8C dirigitrilte m porttirifte i fine. 8C queadmodu ociantcaiamcbrafopi'un^:ficcelTanredeo(vt in ignc babylone moftratu eft)omm's natura? conatus inams eft.lmmo fi naturse(quasipe codidit)ne operentur j> ipm fteterit viden poterit cofiteri: vel eas no refte fa* d:as: vel fe fadura» fua? poenitere: pot tn fi vult 8C aliqri vuk(raro tn id vfu euenit)pr^ter naturar ordme qda^ 6C facerc 8C%io arbitratu impedircEa qua» m ccelo fut fidera(feufintignesut Platonici:feu quarda quiraeea tia vtPeripatetici vo!unt)no figna ranture^inferu ^ fed caufas effe non dubiu.id n.omnes Afrronomi id Ariftotelesinmeteoris:id in fecundu fniatu Theolo' giridipfi confiteturocuIinoftrr.Quiseft.n. ta hebere vifu vtno videatfoledifcedente-.naruramoerer^^aues c6ticcfcere:fr6dcs defluere.Rurfus iporeuerrete mus dum cxultare:terram aperin.plantas reuiuifcere: oia mftaurari : Vires ergo fiderib* dara» terra : 8C cra? nafcc tiaficarTiciut:vthoch comedasm biie.illudi piruira: almd in fanguine tranfTormetur.cmo fit vthoie variis pro arbitrio fuo cibis vtente varieturin eo 8C ftomachi
SECVNDVS.
SC epatts 8t r etiu! 8t per fequela femmis quocj* 8t vuluae complexio : Sinit ei go deus pro femmum qualirate:^ diTpone materni vteri:pro coeli: 8t ftellaru afpe&ibus: pro ciborum 81 diseta»natura:fieri complexiones hos minum diuerfas: 8t corporanoftra in infinitasire diffe rentias: Angeli vero :qui rebus humanis a Deo pratfe* d:i'funt:miris modts ifta vel fuo vel deiarbitrio mode' rantur.horum fcientiam vocamus magia naturalem* Cuius Iacob non ignarus outufoetuscolorabatin vte.' ro. 8t htc modus varia procreandi.Poteft enim Anges lus quifpiam tibi nefcientete perfuadere vthoc magis <|illud comedas . vt cibis ita concodtis fiat coagulatio certi femmis.vthacmagishora coeasivt mulieris vuls ua:quam mediei matrtcem dicuntfitfic arfedta. Qui- bus variatis variari qupq$ foeturam oportet. Cur autc m meam magifq in tuam perniciem iftartcontingant, .Nefcire me fareor .quida aute caufam dicilnt decorem vniuerfi :no faciunr fatis animo tmpatienti grauiter fe' rentife cum decore vniuerfi dedecoran\Sed fgnorata caufa:ignorarinon licethaecomnia^quo animo fere^ da:cum vnicuicpperfuafum efledebeat:nihil a Dei nti tmnefinere&aratione fieripoffe.fed funt qutdam n5 minuSimpu cjimperiti:tam arrogantes:tam proterui tam infolentes 8t imphrfniti: vt velintnaturap? omni^ um virtutes ac operationes:ange!orum etiam rttus 8C ofFicia propter fui pedis morbu Imutari.Qd'od <| alic rium fita re&a rarione breui exemplo dignofcito . Si ia Cithara ad concini^atem redacta neruus vnus cons ijueratur ;&dtcatfe nirmum tendtrogetqs fe parum
LIBER,
remitti: Quidputamus Gtharoedum refp6furu:ni'fi totius Gthar^magif^nerui vniusrationemhabeda. Sk^pfedo deus ordine mudi 8C natura^ : ex cjbus mu/ dus coftat:cura gerere 8C debet 8C gerit . q> fi cotra nita* ris:& obiicias vniuerfiordineopitularifingulis debere no obeffe:queadmodumi'noptimare .p. fic comune bonu admiftratur : vt finguli in pace fine lniuria viuat* Nec eni alterius rei gra pnncipes ac magiftratus crean tur.nifi v t fingulis bene cofulatur.Sicut de Solone fa=> lamimo dr :cj tanto prudetie teperameto leges Athes nienfibus dedit: vt parem gracia a fenatu 8C a plebe co traxerit.quodfitante- (vtitadica)conditure fcelicitas ab hominis potuit prodire confiho :qui'd humano ge^ neri pftare debuit det,puidentia:cuius eft ad noftram nulIa£portio^Nonnepotuit:&oibusfimul &fingu£ benecofuIere^Oho bullaiqui nafcedomoreris 8i&oz rendo maife?Tcis:tantane contra autore tuu furgis au/ dacia : vt ei fuccenfeas^ velis m eu exercere cenfura^ Pone hanc vaniloquetia : 81 recordare di&i iilius gene' feostViditdeuscundta qua* fecerat:& erantvalde bo na.Sed an condere potuit meliora: non defuere theos « logiqui difceptan'nt:concIud'amus ergo nobis quide a
deo bene confultum . S ed quonia vc Ariftotelel inqt: Intelledtusnr in caufas altiffimas ita fertunficutniclis coracis oculus in lume folismo poffe nos confilii diuini rationi fctre &,ppterea di&um a xpo:nefcitis quidpe^ tatis: At dkes ite^ fi naturapz ordine 8C operatones m olari nefas eft: non licebit infirmc^votis 8C pcibus cum deo iiz impetrada fanitate tractare.Cui obie&ionire/ fpondeo: Licere qmdem fuppliciterac modeftepetes
<
SECVNDVS,
re:&quod pctiturtfi datur:cum gratiarum adione rc cipidebere.fi non datur;conquerinonli'cereaftorfum meaintenditorario.
D e amma? Itberta te ♦ Caput , v*
aOrporum h#c conditio^animfvero^naturalibe- raammunis mgenua: & ab a^rumms exelufa cor* poreis/neccoeio regit:necelementisferuit:&fi gptet apperitusconnexionem quicorporeis qualitatibus eft fubditusm peius femperinchnatur/in manu8tamen co filii' fui eft : eorpus na turahbus rebus & deo :amma^o fibi' &deo fubeft.Propterea vtrumq* fecudu dfuerfas tranflationes Jegimusmpfalmo.Iatmi fic legunt, Aia meain mambus meis femper: Qreci aut fic ^yXhmoy cpxaio* Xcpoi tfou hoc ejft m manibus tuis ideft dei : nra; tamen tranflariont.concordant hebrari ap»jd quos le= gitur napfibe capfci.quod eammamea m manu mea. Plotinus m hbro de virtutibus diciVAmmam non ha- bere fupra fe naturam mfi deumte quo ficut luna a fole virtutem mutuatur 8C lumen.nec ab fis multum diffidet quod Ariftoteles diett m polidris/rationc.f.prindp as tupoh'ti'coappetitui:corpori vero defporico imperare mterlfosduos p rincip a t? h o c ln tereft : cj fn defporico hoceftherilr(namgraeri dominiu aecJrcoTicty vocat) iugum feruitu ris eft gramus ficut fermuit ifrael m egys pto ; & hoc ius habet ammus i'n corpus .in anima^ vero ficut&m angelos folus deus.Vndeficutm apocalypfi legitur loanm' ab argelo quem adorare volebat refpo fum eft. Vide ne feceris . conferuus.n . tuus fura; fcd m liac dei feruitute fumma Iibertas eft : quia deo feruire e
LIBER
cum eo regnare.Inpohticoautfubditialiquando pnt &contradicere principibus &aduerfari.ficut 8C appes , titus rati'oni'4Hancetiaobcaufam fpiritus promptus 8C caro infirmavocaturachrifto.Corpus eft igiturvile mancipium.animusautem femper 8C vbicj principat: corpufcp fuum regit 8C poffidet. At nos qui ,p mfcitia acdementianoftramagis corpus cjanima coh'mus:c6 cupifcentiisnoftrisi!le&i& abftradtideum fubornare 8C pueriliter ac mepte fupphcando in fniam noftra co' namur attrahere. At ficut neq? pater fiho femper indul ger.ficneq* deusnos femg exaudit.Proptereafihis zc bedei honore ambientibus promifit martyriu:ac fi di* ceret vos faluris veftraeignarriea tatu qua*funt corgis infantihter petitis:ego autqui tancjopifex figmentu^ veftruintelh'go:& tancjpater vteravfamfaIutei'nqmro corgecui^n^tura caduca e:contepto:circaea quseani mi funt labor o Exueda? funt igtl hmufmoi cogitatoes Deus vt noftrimiferea£oradus.Et tn hocmaximeau dteduse Socrates:qui nihil vltraa dtispetendu arbi- trabat/.^vtbonatribuerent. Nosautid plerucf vctis expetere quod no impetraffe melius foret. Ipe.n.de^ fecitnos &no ipinos:fub potentimanu eiushumiliari n.osdecet:Ipfi.n.eftcuradenobis:& vtlacobfasinqj expe&at a nobis frudlu noftru teporaneu 8C ferotinu: Eum . f ♦ que Maius : 8C que Septeber afFerat : qua* fut g metaphfira di&a: vt per harc intelligamus 8C eu fru&u. que adolefcens adhuc in iuueta: 8C eu que Actas in oc' cafum vergens: 8C in morteiam fn/linata^pducat.
An diftributio coplexionu pcedat a fortuna: vel a cafu:Et$ Ariftotelesfortunamaledefcripfit.Ca*vt»
secvndvs;
aldes igitur qua* fitcomplexionfi ratio diuerfarti quae fi patrequigenerat mortalem infpidas: vc- nient a fortuna* Si vcro ad angelos' qui niudo prarfut fi ad dcum rerum opificem fpe&es:necfortuna noiati da.neccafus Jdnamqjafortunafa&um dicit Arifto* teles quod efficiens dum ahud qmdpiam optat:erTece rit: Vt foffor fi dum plantandx vitis gratia;fc^o1Se'm fa cit:Thefaurum reperiat:Thefaurus muctus a fortuna dtcetur: 8C tpfa fortuna ipfc foffor ertt: At deus qui ( vt Auguftfnus mquit)no aliter nouit fa&a q fienda«nuc[ agere ficgoteft vt dum vnumintedit:aliud facianhoc nobis argutults fed rc vcra parum cernetibus : 8C vt plu rimum alucinantibus accidit:fi enim foffor Thefauru hklatercnouifTetuamnopptcr aIiud:fcdipfiusThc- fauri gratiafodiffct:effetc£ thefauri tnuentio non fors tuita fed a propofitofo^dientts i'ntenta:propterea dicit Ariftoteles^vbi maiormtelledlusfitieffe foftuna plc^ rumq?mtnorem:quodego procaptumeo fictntellexe rimimtelledhu qualis nofter eft: qui fibi quae eucntura funtparurn vidct:prsterpropofitummuItac6tingut5 Namfallaxifta rerum mobiIitas:&inconftansmund{ ftudtuanttsingeniumnouufemperimportat: 8C bona * ac mafo fperata 8C infperata promifcuc ingerit nature nunquam ociofa foecunditas:quo fit vt euenta plura fint <| a nobis mortaltbus pradTciri poflint. 8C haec caufa efhvtin tanto rerumfluxu qua^renti vnum:aJiud feof ferat:ficutinforo cum nundinas funt : i'n tanta plazbis frequentiaignoti plures quam noti occurrunt. Si er- go dum Petrum qua^is: Iohannem reperias : td*di = ceturfa&umafortuna * animo igttur omnia intuenti
» g u
LIBHR*
vt dfuuio m'hil:plurima£fpi'aenri vt angeh'co:paucar pauca cognofceti vt noftro : multa a cafu & fortuna cq tinguncNon videtur tame Ariftoteles recte fortuna defcripfiffe cum eam dixit caufam per acrides.hcet.n. is qut dum colit agrum repperitthefaurunr.fit eius in^ uenrionis caufag acrideV.quiadu ahudfarit iftud ofe fertur: non tame eft fortuna foffor appellandus.nome eni fortunaenonadfignificandum has caufas : fed ad longeahudinuenitantiquitas.deam n.fortunam di* xerunt quae dandi &auferediiushaberet.& ei veteres gubernaculum &copiam appmgebant tah figurattoe mnuentes bonahsc terrenaregia fortuna.iuxta illud Ouidii.fortuna^caeteramando.Quaduuet: SC melius q tu ribi confulat opto.Caufam ergo quandam laten/ tem & lgnotam vnde acridentium rerum fubitus &tn= opinatus prodiret euentus dixere fortunam. Quod fi dicat ArAVotelesthefaurifortuitam effoffcorie praeter fofforemrcaufarn nonhabere.&ideo fortunam foffo' rem appellandum Jdplaneabfurdum eft.nam apud faptentes confeffum eft tn omnt caufa^ ferte caufam g acrides nunq effe primam Sed caufas tndagantecum talem muenent oportere a»!rius fpecularitdoneccaufa vtdeat quse effedtum norit & intendat. hanc aatem tn ftelhs vbt fatum coliocant : quiVrarione carent:non fn uentam / quazremus in fpiritualis natura fubftanria* . qusedaD &angeh'sbonis &niah's eft comunis: caufam ergo talem arbkratu fuo &temere(vtaiunt)cun&adi fpenfantefortuna indigitant^qua^profedo nihil aliud eft;mfideus:8Cangeh'tnmmt'fterium dei creati: qui ft ahquando videntur dando aut auferendo temerarii;
SECVNDVS.
nihiftamenagunt inc6fulte:fed efFpotius m humano intellectu coeatas:&in iudicio hominumagis qin oga tioneillorum tementas.Gaufashuiufmodi imateria- Ies &incorporeas(qu£ere vera mundum adminiftrat) vifus eft Ariftoteles non curare : nihil de eis explora' tumhaberet *&cj id negociifuprahumanu^fudicauit ingeniuman hancdifputatiuculam me traxit prouide tixdiainx reuerentia:acuiusautoritate fubtrahi vide tur qusecunq? fortunse tribuantur.fortune incj quse q.d fknefci'tur,atcumeam]eireconftatdei'proui'dentiam: leuius panentia fuadetur & semulus^quidam deo fub - trahitur.Sed iisiam parcendum exiftimo ne m philo- fophorum:qui phyficidicuntur:fpinetateducam:fo/ cratica illa philofophia vtilionqusevitam 8C mores nv ftituttulla enim dodlos tantu. facitufta vero 8i doctos &bonos*
f :•
In quo confifta^t feticitasin hac vita contra Peripa* tetkos&Scoicos* Cap*VII.
Tjj/^Icforraffequifpiam dixertt:curn6 segre: cur no gmolefte ferendse funt segritudmes:cum nos l hae vita miferos reddat^ Arifitoteles^enim (cuiustanta eft apud^mnes autoritas vt ab eo puartcari nefas putet) m ethicis dicit;fetidtatem humanam m virtutis opera tione confiftere . fedjperfe&a no effemiff vtrtutt aninu corporis & fortunsebona coiungantur.cuiufatodi fut corporis fanitas:forma liberatis:honeftafamitia:duu tiseetiam^qua^nobisfamiliasc^TufficiatJamici quocp op ttmijquibufeu iucut?deViuere*& omftiacomunia iabe *epoffimus»&(vtipfe Ariftoteles inquit) fine amicts
5)
IIBER*
ruillus eligeret vi'uere:eria fi cu&a poffideat bona: At tnter corporis & fortuna» bona(fic eni vocant ipi bona externa)primulocum tenere videtur corporis fanitas fine quanecgamicorum cogreffus: neq? diufriaru vfus neq* honoru fplendor : neq* liberorum copia deleclare taturn fufficir.vtfcelices fimus.paucis ego refpodebo affirmaboq? Ariftotelis humana effe fententia. Et ptereaoportereeam facris eloquiis cedere:&veritati re uelata^ diuinitus.non em potuit ipe qui ad fpeculatio^ nemcorporesenatur^fecouerterat: fupra incorporea oculos eleuare. Nec aliud fadicitatis genus vidit q eius quae in huius vitse turbimbus pot vel nullis vel certe ad modum paucis accidere . Sed filius hominis qui de cce !o defcendit nos ad aliu finegenitos effe monuit:Ipfe nimiru llle fuit de quo inquitOuidius Pronaqj cu fpe^ ctent aialia canera terra.Os h&i fublime dedit:ccelucj5 tueriiuffir.&eredtos ad fidera tollere vultus. Confu* mata fejtdtasin hac vita fi haberi poffitdifputetur ab aliis»Certe apud nos definitu eft a nullo adhuc habita legimus omniu. qui ante nos fuerunthiftorias hebraeas gra^cas datinas . barbaras : Qui fuerit in hac vita gfede beatus:repperimus neminejegimus infinitashominu miferias;calamitates:#rumnas:multorum etig domi 8C foris fapienter dicta. fortiter facta > prudeter cofulca vere beatunufqua inuenimus:Plinius Iibro feptimo* Natura[ishiftoria»capite:x!i»vnainquitfceminaru in omnic-uo Lampido Laca^demonia refertunqugregis filia.Regis vxor .Regis ma£ fuit . Vna Pherenice . qua: filia^foron&mater fuit olympiotiicaru:Pherenkeifta. quae & Callipatira didta fuit:filium Pifirhodum in cer/
«
SECVNDVS-
tame olympicu .pfecuta vmli habttu qfipugfl cum vr= &orem agnouiitet:fuperato aggere quo gymnici clau debatunnudauitfe.&adpoena quaifkacf Alpheum amne trafiffet(id.n.diebus illis foemints erat capitale) abfoluta e.datuc£ id patris & fratris 8C filu verecudiae. qui oes olympi'onkaefuerut.&haccaufai'nducT;i q.fa= crts cerramtntbus perat ftatuerut/v t ex eo tge nudt ad eent:q ad ludicru. id certame couemret Vna familia cu rionumrin q trescorinue vnaferieoratores extiterut. Vna f abio^ : in q tres corinui Prktpes fenatus ,M Fas btus Ambuftus Fabius Rutiliaus filius . Q. Fabtp Gur gesnepos.idecapite^xIiu.Q.Metellus fn ea orarione qua habutt m fupremis Laudtbus patris fuiL.Metelli Ponrificis:bt's c6fuIis:dtd:atoris:magiftri equitu :quis decimvtri.qui primus elephantos primo pumco bello duxit in triumpho«fcriptu5 rehquit dece maximas res opttmafcf :in quibus qua:redis fapietes Aetate exige^ rent cofumaffe eu< voluiffe.n.primariu bellatore ee op timuoratore.forriffimulmperatore:aufpi'cfo fuo ma ximas res gerhmaxio honore vti:fuma fapienria effe fummufenatorehaberi:pecuniamagna bono modo inuem're:multosliberos relTnquere:8i clanffimu Lciufe tate effe^ hxc cottgiffe et: Nec vlU alri poft Roma codi ta.Longueft refellere:& fuguacuu:abunde vno cafu refutate:fi quidets Metellurorba lummibusexegit fe/ ne&aam iffts lncendiq/cu palladiu raperet ex ±dz Ve ft#.memorabilicaufa:fedeuentu mifero:quo fitvttn felixquidedtdno derjeanfeltx tameneffenonpoffit: fic Plinius alterius metellhqui huius neposfuit mentio nifaci't:qui praeterhonores amphffimoscognomencg
•;)
LIBER.
Macedonte: a quattuor filus illatus cft rogo : vno prsei torettribusconfularibus:duobus triumphalibus: vno cenforio:qua*fmgulaquoc£ paucis contigere. Inipfo tamen flore dignitatis fuse a Catinio labeone tribuno pl ebis : quem a fenatu cenfor eiecerat : : reu ertes e cam^ po meridiano tempore/ vacuo foro & capitoho ad tar peium raptus vfc precipitare*: vix potuit a Iimme mor- ris reuocari, 8C in fine eius capiris cocludit dicens: NuU la eft profe&o fohda felkitas: quam contumeha vlla vitae rumpit : 8C tn humanse felkitaris inquifirione pers fiflens nommato 8C exclufo Augufto (quipropter ams pliffimam imperii dignkatem felix cum non effet: vfc deri tamen poterat)duos fubikit:quos ad caftiganda hommum vankate dufelkiffimosmdkarunt Phedtu quenda:qui',p patria proxime occubuiffet.Et Aglau Arcadum pauperrimunr.quem a pfophide vico pfo* phidiunf cbgnommant:cum.n» QygesRegno Lydia* armis 8C dmittfs abundantiffimo mflatus animo Apol linempythium veniffetfcifcitatunv.an aliquis feeffet faelkior.Deus ex abdito facrarii fpecu Aglaum ei pre- tulit. Is a»tate fenior terminos agelli fuinunqexceffes rat: paruuli rurtis fru&ibus 8C voluptatecotetus . Cut fenteniae plane aftipulatur illud fapientiar. mllior e ft bucella cugaudio : qdomus plenadiuttiiscum mrgio Itemilludpfalmi.Melius eftmodkumiufto-.fuperdi uitias pc?ccatorummultas«Etcap!te.xIvii»meminitcu lufdamEuthymipycla^hoceftpugilis : ttkkThc? cnim pugil interpretatur.qui quoniam femperOlympise vi d:«r fuerat:&femel tantum a fhafio Theagene circu uentus dolo vidtusriuffu eiufdem oracuh &Iouis afti/
«
secvndvs;
ftipulatu pro deo eft habitus &cuItus,Patria eilocni itaLa: qui epizephyrii dicuntunapud quos erat ei fta tua: 8C olympias altera:qua? ambse vna die fulminis im petu cofumptse funt* Hic(tefte Aeliano mlibro vatise hiftoria? odtauo)faxum ingenti magnitudie geftabat qui Iocns oftendebatur ♦ & aho q ca^teri mortales fato abfumptus eft* Nam apudcecinu3 amnem qui locros diuidi t a rhegmis ab oculis hommum repente difparu it:hi funt quosex toto humano genere:ex tam tnfinfe tahommumultimdinevtfehceshaberenturjeleclifut de quibus ilIudHieronyminoftn diapoteft: quantis laboribusha^reditascaffa expetitur mrnon promiffa precio margaritaxpi emipoterat* Vera ergo folonis fententi'a(qq ab ariftoteledamnata)qui nemineVin vfe ta beatum exiftimauit dici debere*Cui confonat iliud pfalmi.Gum dedentciiledtisfuis fomnum ecceheredt tas domini . Non plus ergo quaereda eft mliac vtta foe licitasiqapudgaflosRoma^apudgallosenlnuqipa^ vrbem Romam ; fed viam quseromam ducat inuenies: Nullaeft tgftur neceffe poteft dumviufmus nobis alia fejicitas:c|ad veram fehcitate^ vera via:qua qui tenet a mortalitateacmiferiis*feafferere poteft. Vita.n.nra fi cun$ virtute &dei gratia agatur:ad beatitudinem:fi cum vitiis SC dei odio : a miferia ad mifenam eft via.Et quanto vita hasclaboriofioramimnofiorqj e:modo iu fticiam 8C pietatem feruet : tanto maior eft futura %Iict tastAudinonme: fedloanem mapocalypfi.Beatic]. lauantftolas feu veftes fuas:vtpoteftatem habeanti ligno vitae:&per portas intrent ciuitatem:ftoIas1aua- jre eft poenitentiam agereiquaepredicatioischrifti fuit
h
LIBER.
lnirium.inligno vitaepoteftatem habere:chrifto quie hgnum vitadnmedio paradifi eftfruipolTe. Per por=s tasintrare cun'tatem:eftper mandatorum obferuario' nem ad coeIumire:Dixit enim chriftus adclefcenri. fi vi's ad vitam /ngredr.ferua madata. Sed qmd multis opuseftquando licetvno verboconcludere^resitafe habet: vera &compendi'ofafehcitas inhac vitanullae ahamfi mandatorum dei & euangelicadegis obferuas rio :non diuitiis non potenria mtendedum eft.Regnu dei arfhmarionem nonhabet:quantu exhibere potest tanxo emitur.Non opus eft fanitatemonhberis: noa chentibusmonarmris: feddei graria 8t virtuteconan^ dum eft: vtrumq? a noftro pedet arbitrio : Iket em fine dei munere:neq?virtus:neq; grariahaberi polTintame vtrumq? ldeo noftra^eft voluntaris:qui'a deusbonoru fuorum hberalisacmagnificusrfifpenfatontanfum qri bui't:qtum*cft quifq? paratus accipere:ftat.n. chriftus ad hoftium & pulfat:ad aperientenfintrat.-cum eo af fidueepulatur & habitat.Neqsftokiigitur cu duce fuo 2:enone:necf penpatericicum duce anftotele recte de fehcitate fenferunt.IIli enim in virtute fola. iftf in ope- rarione virturis eam coIlocanfr.Sed nos a deo illumina ti 8Cedocl:i'virturi operarionic^virtutum fuperaddim^ grariam.Hascficonfequi' potesfpotes autefi vi's)h'cet amki'spriueris;h'cet fumma premarismopia:l/cet curn Iob in fotdibus iaceas:li'cet lfanabili moi bo tenearis: fehatatem tamen habes.non illam quam Sardanapal lus vir muhereicorruprionno eam quam Croefus SC Ar talusaionillam quam Salomonh&buit dumcorrupte
SECVNDVS
vixi't:fed eam quam paulus:quapetrus:#alii habues runt.quiin tv?ntationibuscum chrifto permanferunt: fed tandem poftremo loco audi teftimonium chnftu quo nullum maiusexcogitari potefbvidi vbina chrifti iudicio /prasferis vitaz beatitudo fit pofita:beatiinquit eritis:cumvos oderinthomines:& exprobrauerint:ac eiecerint nomen veftrum tan<| malum propter&liu ho minis*gaudete&exultate«ecceenim mercesveftra co/ piofaeftm ccelo»
De Synterefi:rarione:&confcientia, Cap,»nu
DVlfatio chrifti de qua di'citur:ego ftoad hoftiuj &pulfo:nuncJintermitritur«die no&ucp perftre pit.domus eftan/ma.hoftium volutasitresquibusfit puIfario:funtmaIlei:fynterefis:ratio : 8C confcienria ♦ Synterefis eft animaegenerale ludicium :quo qmd age dum fit naturaliter in genere cognofcit. vVc|> colendus eft deus :q> paterTionorandus:cf fubuen/endum mife^ ris « q> femper in comune bonum aliquid conferend u m $ humana focietas eft feruanda.hxc animi v/rtus:qa nunqcorrumpitur: cm^THpHcncr hoceftcoferuatio di> citur a grjEcis .Ratio adfmgula defcendens fubiungit: hunc2eiTedeum.hunceffepatrem:hunceffemi'ferum: Confcientiaadopus properans.huncigiturcolendu: hunc honorandum:huic fubueniedum effe concludit* Difcurfusifte cofilium eftjquodmtelle&us operatone perficitur:aiexhiscolligttur fyllogifmus : qui a praxi hoc eft ab operationepra&icus dicitur. Ad primam yimnullo nobisopuspraxeptore . Lumen eft perpe-
LIBER,
perpetuum naturaltlucefempenlluftre:femperclaru^ ncc extmgut poteftmec abfcondi : Hoc emm efb lumc de quo tn pfalmo dtdtur.Signatu^ eft fuper nos lumc vultus tut domme: Adrattonem multumcurar. multu opcrseimpendcdumJalhnamcffacilIimepoteft.^ea decepta confdentiam quae fequttur labt dedpi & erra' re neceffe eft JntellecSus lgitur triplex eft mallcus quo ianua.t. voluntas pulfatur.nam adtntelleftum tria illa perttnent:pulfatoreftdeus:puIfatautemvt aperiatur apertio eft eledrio :hoc eft confultattom qua* prarceflit confentaneus voluntattsalfenfus. fiquod confcientia dt&at eligttur: patefadtae fut tanuae. & tngredtete deo fit falus amma^Re<aavoluntatis eledio domus e aper rio .grariar infufio det' eft tntroitus: de hac det pulfario' nc Paulus ad phthppenfes captte fecundo.Deuseft ttv quit qut opeyatur iii nobts & velle & perficere £ bona. voluntate (ctlicet fua. •
Quodfine det cuftodtafruftralaborathumana pru denria. CaputJx.
^CTyT dtcet qutfpiam dum me mfirnutas reddit i'mit£ J^tlem/.qutsfamili^ader^^quts domum:qui's villa. curabit^qutsUberorum necelfitari occurret^Didtcim? adhuc puert verfus illos Maroms in georgtcts: Vidt Ic <ftadt'u acmultofpe&atalabore.Degeneraretameni vishumanaquotams.Maximtmaquec^manulegeret fic oranta fatts m petus ruere.ac rctro fublapfa referri: Refpondebo ad ha»c ficbreuiter: vt refponfioe no gra uemtficprohxe vtvotofatiffactanllecuftodictqut fg aiftodit.Atquid dtctt propheta.Nifidominuscufta
SECVNDVS,
dictit cmitatem :fruftra vigilat qui cuftodit eam : Ntft dommusazdifkaueritdomumanuanumlaborantqui xdificantea.Atiputas tibifiliorumtuorum maiorem curameffe <|deo. Sedvide apudlefaia capite . xl viV Quantanos eharitate fufcip/at* qnta errores noftros pariennaferat:quantanosfidecuftodi'at»ai'tem vfqj ad fene&aego i'pfe:& vfq? ad canos:ego portabo:ego fechego feram:ego portabo & faluabotQuomodo fie ripoteft:vtfitinalicuius corde tantaduncies:qua di= uinse dignarionis fermo tam pius emolhrenon poflit? Qiris eft aio tam ftupido:qui'auditaper ostanri pros phetasdiumaspietatis redundanria tanta non putetei fuamreru curam effe/No fperette mortuo famiham regtfAt dices experimento didici eas famihas peffum frc qs nullus pater curat :nullus tutor regi't:nullus ceco/ nomus adminiftrat. Atego quocf experimento dtdtci mukas famih'as:quibus adcrantcuftodes:amici:curas tores:peffum ifff: in teriiffe: 8t euanuiffe* Vbi Priami domus:qua» tum cum maximeviris opibufq? pollebat igm' ferroqg confupta eft. Vtu Neroms familia:qu£e tu. cu coelos tagebat a fundametis e eruta: Vbi longobar^ doru. 8C gotho^ prinrip^tus.q poftq per oem fere i'ta Iia raiices miferat repete conuulfus efti1 Vbf carhago ♦ Vbi corinthus»Vbi numatia« Vbi vetus illa hierufale» Vbi romgegloria^PenerunMncinerelutucf conuerfse funt.nonquiadefenforibuscarerent: fed quoma de? cuftodire ceffauit. Hedor apud Marone lnquit. Si gamadextra defendi poffent:et hac defenfa fuiffent? At c6tra:qsRomuui &Remu i'nfates:nudosfea's ex' jpofitos : 01 humana^pe deftitutos feruauit 1 ter faposJt
h m
LIBER.
Qmshifpanoru duce abidem adferas,piecT:um.Quis Cyro infanti que poftca Perfa^e regem effectum xpm fuu deus vocatmutricecanededit.Quis iftos cuftodi- uit:nutriuit:& aluit.Quis moyfem fifcellainclufu^; i'n alga iacanteflumims aluuioni expofituliberauit.Quis petru a fludtibus affumptune mergeret erexit^Quis e ergo cjfaathsec^Nepe ille cjfacit oia:Et dices: ceffa= bimus ergo nos^ignaui iacebim^faciet ille oia^Ne fic dixeris. Audi q.d fug hoc gregorius fetiat.ei? hsec ver/ bafunt de deo loquetis.licet.n.oim bonom fitipelar gitor.fructum tnnoftrse quaerit induftrisetfingeliberis tuis effe nutrice:quaemorbo cofecta aciam moritura fiho^ tuo^ viceingemifcens pnte te clamet. Quis dul ciffirm infantes dekepsme vita fucta vos pafcet^Qius veftiet^Quis educabit: 8C reget^Tu pater q hsec audis none Umetationes has & vanas *U fuguacaneas dkest None reftiuS loqueref; fi dkeret: Deineeps vobis pue^ rimeltpcrit.quoniameabcutc fubpaterna difciplina futurieftis : Hadtenus viuetemeparetes qa vos mihi credidcratifortenegligetius vos habuerut:atcu abie^ ro:ipioneri 8icurasfuccedent:recl:ah^ccogitario fer- mocj? fidelis. Sk jpculdubio nobis accidit Catole anto/ ni viroprie.DeusnobiVpatcreft:IongepIusnos4amat fapietius gubernat, c|nos ipfi nos.Sed noftra temeri* tas fine no habet.fidcs noftra cceca cft. fpcs nf a fpiritu carens tan<| follis fine vcnto iacet:fruftra ergo diclum eft.iadtaindomino curam tua:&ipete enutriet.Ergo tamfurdierimus:vtn6audiamusdominuad nos ex cuan^elioMath^iclamante.Coriuderatelilia agri cj nonlaborantnecf nent*Nolite folkiri effe dketcs:c^d
SEGVNDVS
maducabmius.autquidbibcmustautquooperiemur» Nolite tn craftinum fohcm effe:fuffiat dieyrjahciajfua hoceft anxtetas 8t folicitudo.Quserite primumregnu dei:&iufticiam ei'us.&ha*c omniaaducientur vobis.
Curbonismalaeuemantphorum opinio. Cap»x*
DLatoniaquidam(t'nrquorum catalogo Plottnus eft)cur boni flagellentur adeo cani inqrentes ad Pythagorse Paligenefia recurrerunt.quiab aliquo dse mone perfuafus fe ahqn euphorbum» aliqn pauonem futffeputauerat.Exiftimauerunt ergo antmas pluries m corporibus fuiffe:&pro vnius vita^meritisprcmiai alia vitarecipere:& ficfieri vt quse vai corpori iundla peccaucrint:in altertus coniunftione pledfcantur : atcg ftaiufte potuit pro euphorbi fcelere pari Pythagoras: fed longenobis ahenamens eft:Pahngenelia catholi- canon audtt ecciefia.preter eam de qua chriftus dtxit oportet vos nafci denuo , quod dt&um admiratus Ni codemus priceps pharifeorum*Quomo aiquit poteft homo nafct':cum fit fenex Scd dc hac modo no eft fer mo. Aftronormcoelo imputat.vnde de.M ar.Manli^ mqsarto aftronomtconlibro lnquit* Fata regunt orbem:certa ftant omnta lege. J,ongac#per certos fignanturtempora curfus* Nafcentes morimunfinifcj ab origtnependet» Tune & opes SC regna .fluunt. 8C faepius orta Paupertas:artefcj datse.morefq? creati. Et vitta.8Cclades.Jlamna.6i compendta vfta» ® VulgarJ & fugftitiofagetihtasnuina cjda aduerfa effe
h iiii
1
LIBER.
credtdit:qbus mfeftandi hoiesltbtdo mfit. &l eaeffe q Virgfliuslaeua appellautt.his no cotradidmus. fed ad orthodoxx fidei regula reducentes lseua haec numina dsemonaes nommamus nocedt autdos ac nobis infen- fos : 8C ideo numina did poffunt q? habet voluntate ac poteftate. Mume. n. vtrucg figmficat Sed 1'pfos cu ftel hs &caufis oibus quas fecudas dicut fubarbkrio cots dei optimt maxtmi credtmus cotmert.qcf &fancl:i/ i'ob teftaihiftonaallicnaqp dtcif poteftate tetadi adeo da ta.necprius aufufuiffe dtabolunifi quando & qtenus, accepit adeo*
Sex caufasflagellorum noftrorum. Cap.xu
Eatoru vero patrum q deo infpirate locuri funt *4^)fnia eft.qttuor de caufis %ri: vt hoies vitse hui* anguftits preffi mulriplidter flagellent* a deo . Ego aut fex,&liuscaufaseffe coperio quod facraefcripture} terttmonus conftat. Quida nacp flagellan? a deo vt fla gitiofsevitsemaculas pcenitentiadeleat^peccatu enim qcPprudetianocauet:poeni'tetia delet.Etrpavt fandt docet fecuda poft.naufragiu eft tabula. Nam cu ftatl baptizati matnsecclefiasfinuigredimurrcjnos ad cce liportuvehat: naue intram^-.eccfianacjnauts «PPetri Sed fi fureribus tentarionujxellfs lnnocetia^car/na fo/ !uta fit« Cornpienda eft poeniterise tabula.Cui g vndo fumfecultfretuinnttetesai fino ficcijvmi tn feramur ad fittus*peccati aut remtffione fittus voco . Sed quo* ma in hts naufragus quidavfq? ade^o ftulri funt: vt neq*, falu^ncuret:deusopti'm?acpnffimus nauarchus eos. vt tahulamhanccapiant verberibus exctrat : neglige^
SECVNDVS.
tiam mcrepat:fomnolentiam difeutit: & lethargicam ignauiam ftudet paftor bonus flagris abigere.hac obs rem populus hebrseus miffus eft m captiuitatem toti- ens.ro tiens incola fuit in terra aliena: &in a?gypto fub pharaonibus:&inBabyIoniafub Affyrioru regibus: vt tot lncomodorum malleis attrittt&poenitentia^ fco bina ac lima expofiti fordere definerent* Quod vt ita effecomperias Iegeiudith hiftoriam:vide quid Achia orduxamonitarumholophemt de iudseorum gentc confultanttrefpondent. Dixit namcj* quotienfcunc£ preter ipm deum fuum alterumcofuerunt dattfunt ui predamun gladium &in opprobrium:quotienfcunq? aute^ poenituit eos receffiffe a cultura dei fui: dedit eis deus coelt virtutemrefiftendt. Eccequo padlo alienige naru^ quoq? teftimontc{erateni'm achior altenigena) flagellat hominem deus.: vt ad poenitentiam^ adducat Nec defunt adhocjteftimoniaex Maccaba^oru^ Iibro quemiofephus is qutantiquitatesedidit confcripfiffe dicitur,aitenim.Obfecro autemeos: qui huc librum 1 e&uri funt ne abhorrefcat .ppter aduerfos cafus . Sed reputet ea q accideru t no ad intentu: fed ad corredio neee geneds nfi:&. n.multo tge no finere peccatores ex fnfa agere. fed ftatim vl tiones adhibereimagni bfts, ficueft mdicm:haec ille: Legimus attila hunnoru re ge ferociffimu cu tatis cladibus vaftaret italia dixiffe :fe( <$ re vera erat)flageliu dei ee.legimus &in recentioriV bushiftoriis Tamerlane tartaroru(q.fcytha? fut(rege curei bellica^fucceffujnflatus Paciate Turcoru imca^ torebelfocaptuqfiferacaueainclufum fecu quocuc^ caftraimouiffet:drcumferret:dtcere foh'ta effe dei
IIBER-
i'ram:&orbi's vaftitate.Memoriaproditucfthanibalf cu flagranti odio feft{maretaditalos:appui'ffe i'n fom nis ferpentehorrenda^ magnitudinis.qa tergo feques exercitu ne mora 8C faltus mgenti fragore profternerec quid aliud erat ferpens ille terribilis:c[hannibal ipfe; cuiusminifterio volebat deus totius italiseflagicia*
Secundacaufaflagellorum. Cap ♦xii.*
DEus etiam hoies nunnuqafperius tra&atmo vt peccatorum rubiginem abftergar.qua no habet fedne iminenti forde fe inquinet: ea diligenria in nos vfus quam nos inferuandis cibis adhibemus:folemus enim carnes quas fumus in plures dies feruaturi: aut fa lepfundere:autaceto imergere:aut frigidiffimo inlo* co fufpendere»Solebatetiamantiquimortuo^ corpo ra myrrha perungere:quonia his omnibus contra p us trefa&ioUem virtus ineft ♦Sicnimirum flagella diuina contrafuturam culpamfingularifolent effe remedia* Hmc paulus: 8C ne magnitudo inquit reuelatonum ex tollatme:datuseftmihi ftimulus carnis mex fpiritus fathanse qui me colaphizet-legiffe me memini: locum non memim':quendam virum fancliffimum a da^mo^ nio qcf fuis tunc meritis ab energuminio quodam exs puleratfuiffe arreptum*&idpro remedio factua deo: ne.f. tantse gratiae miraculo elatus gratiae ftatum amit' teret:quem habebat*
Tertia caufa flagellorum . Cap .xiii l
Aepe numero . Deus ,pfe£hu noftro fg intentus ficut aquila .puocans pullos adjVolandum vt nos
SECVNDVS-
altius prouehat: terrenis voluptatibus priuat:fic fit vt mens qusem his humtlibus terra* bonis dbfi non inue= nitifubhmius vt pafcatur:afcedit.& h#c cum plerifcjj ains fan&orum: tum precipue diuo hieronymo ad per fe&ione via fuit Hieronymus:n.du mtepefta nofte ad pfalmodia de more cofurgeretmuliebre veftem ab semuhs clam fuppofita:nihil tale fufpicatus:induitur* 8C in eo habitu dum ftrenuus chrifti miles iri ecclefiam fine mora fe proripit:chorum cantantiu. ingreffus pa« tuit contumelia» nonvulgari. non tn animo fradus nec vi&us amalo fed vincensinbono malu:Sapientia.n* vincit malicia:cu fan&o iacob ceffit irecefRtifidiis.hie rofolymagrexit eremuincoluit.teftamenta tranftulit SC mirabilis vita^fan&itate clarus nonagenarius obiit . Sic 8t nos folemus aliqn eunte equu calcaribus: vt cele rius gradiatur vrgere:delioc aut tentatiois genere gre gorius in EzechieleIoquensait*Quodflageftu grano qcf fornax auro:qaMimaferro:hocfacit tribulatio vi' ro iuftoritegcutimuri via:ne via J>patria diligamus* Etiterihtoleradiergo vbic^fut^ximKquia Abelfieri nonpot:quem Chaim malicianon exercet.
Quarta caufa flagellorum ♦ Cap . xiitu
DAtur etboms aduerfitas: vt a d aliog? f>fectu per eas tanqg mdicemagis eo^ patefcat integritas Ad quod oftendendu diioruhominuclariffima j>fere turexempIa.Habraha.f SCiob eius confanguinei: na fecundum Hieronymum in qua^ftionibus hebraicisa. Nachor ffe habrahaj iefcediffe iob credtf.in his er<%<> duobus viris illuftribus duara virtutu maxiaru & hot
liber:
tnaxt'meneceffariuexeplar(cui te coformari oportet) eftpofitu. Adhos taqad norma &ppendiculu refpis ciunt oesqui deo voluntgfe&e obedire:& a*quo anio aducrfa tolerare.Stabat lachrymabudus Habraham vnicu pclari ingenu& opri^ tndolis filiu adultu ftbi ob fequente:mi'te:innocente:piu:manfuetu:quo amiffo prolis altenpfpes nullafugerat.ftrifto ad aras gladio cotifoffurus*Credimus ne faxeu pe&us Habrahsefuif fe:putare poffumus fug ta elegantis formaefiliu cu ta parienter gladio porrigeret fugulum : paterna» pietatis vffceranocommota.Magnacerte &plufqdici poffit patris SC filu fides fuit:fortitudo mirabilis. Conftantta ' plufqhumana:patietiafingularis &inaudita:hocfpe d:aculo dele&atus deus tota eoru^ pofteritate vfcp ad aduentu chriftipeculiarifp curatutatus efhlob^o pa rienttafa&a eft mtferis &serufmnofis comune refugiu: 8L magiftcrium vniuerfale dolentium in eo tamq ince betis tabula defcribuntur vita* noftras ca fus: & quomo doferendum fit vnumquodq* aduerfitatisgenus ofte ditur: Et funt quiputent librum illum non hiftoriam veram conrinere:fed parabolam effe SC quafi figmen- tumquoddam poericum:eM>rfum inuentum: vt legens tes toleranriadeges &tura perdifcerent.fedrwerage/ fta res fuit.itanos fenrirecogit veneradaautoritas fiu dlorum patrum : SC m pnmis Hieronymi: qui iob poft Moyfe SC .pphetas omntbus hagiographts atiponunt: ipe i tota libri fui ferie nil aliud cona£ ofldere:(| hotes no fg fuismeritis.fedet fecreto detiudtcio aliquando #£ifineculpa:non tn finecafla^ellari adeo.cotra qo? amiaeiusprobaremtunturpledlin5debere hoiem in.
SECVNDVS-
nocentem : 8C eum qui a deo flagellatur: de precedentf culpaexpcmaredargui:qutfenfus curefragetur fidei orthodox£e:erit anobis tan^quidam fcopulus euitaa dus . h#c autem omnia ad difciplinam noftram funt fa da 8C fcripta.ficut in Iittoralibus quas pharos vocant turribus nocturnadampades accenduntunvt portum nautis tempeftateia&atis alonge oftendant*
Qirin ta caufa flageltorum * Cap 1 %u
OOn nunq ad folam dei gloriam percutt homines faluatoroltendit:cum dtfcipuhs interrogatibus fuone/ an parentum merito fa&umeffet: vt quida coe cus natus effet.Refpondit eam coecttatem: neq? ipfum ccecum neq* parentes peccando meruiffe:fed vtin ma nifefto 8C trreparabilt natura» defe&u ars 8C virtus diui nalucefcerettficutcumfJercuttturanimal quodpta vt medict virtus 8C medicina* agnpfcatur efFect^SandiP fimum igttur iob inh'tatus:cum ruit tn te doloris acer^ bttastconuerfis in coelum ocults dicas: Manus tuse dne fecerunt me 8C plafmauerunt metotum mcircuitu:& fic repenteprecipitas mefmemeto quaefo qr ficut Iutu^ fecerts memonneficutlacmulfifttmer&ficut cafeum me coagulafti.Pelle 8C carntbus veftifti met offibus 8C neruts compegtftt me: vttam 8£miiericordiam tnbutfti rntht.^ vifitato tuacuftodiuttfpiritummeum. h#c 8C his fimilia <|plurima quadn eo repertesr in doloribus repetes/ Ieuamen accipies.& quafi tob focium habeas inpoenis mtnus(morbo tanqi plures diuifo) grauabe ris.Etmemeto fempdrmortalis vitsequoniam br^iis eft ;bona 8C mala dto preterire t8C ideo cum iob catat©
Im
LIBER
fiomonatus de muliere breutviuens t|>erepIeturmuU tis miferiis : qui quafi flos egreditur : 8C conteritur : 8C fu gitvelut vmbra:&nunqtneodeni ftatu permanet: 8C iterum illud.dies mei tranfierunt:cogitati6es mex diP fipataefunnnodtemverteruntin diem:qut'a me infonv nem fecerunt:&rurfum poft tenebras:fp ero Iucem.SC item tllud.nunquid non paucitas dierum meorum fini ctur breui.Dimitte ergo me: vt plangam paululum do lorem meum:ante<| vadam 8C non reuertar ad terram tenebrofam:&opercamortis caligine. &fifrter tllud: fptntus meus attenuabif : dies m ei breutabutur: 8C folu titihi fugeft fepulchru. Hxc affidue tn lagore catanda funt. tum vero pacatts doloribus vbi quietum datur in, terftiau:h^citerufcrutanda:adhtbiti's comentarus 8C pacts tgeeaparada qusepoffintbello tngrueceydeffe
Sextacaufa flagellorum* Caput.xu)»
QVofda ahqfi deus exafperai: vt in confumata eo ru nequtcta poenis seternis feuire lnc/ptat. ex his fuitilleipi^ Herodesfc<fs:qpoftq vtplaceret iudseis lacobu fterfecit :cum patcretur deu fevocarr.mox ira dei coprehenfuseft*& in vjtionetantceimpietatis ver/ nnbus coepiVtoto corpore repente fcatere: veRtris dos loribus cocutudyfentena torquen: 8i viuus adhuc po' cu!o amaritudtnisUbabatpnmitiasperditionts. Pila^ tus quocg in chnftum peruerfo vfus i'udici'o:eo tande^ deuemtmifena^: vt fibi ipfi manu Itulerit: Iudaelfca notisexttum deteftabtlem facinorofae confentaneum vkaenemo eftqjgnoret: Iuliaf/us apoftata homo ne^ c[: ac.peffimus imperatoriqui chriftu iefu in derifione
SECVNDVS."
gahteumt&fabnfihaappellabat^fico bello (agrtta tranfixus du expiraretclamarecoa&us eft.viciftigali lea?:vicifti:hos igiturnon vtfanaretverum vtpumret* Deusnon mediciamphus benefici'o:fediufti' fudias-g cuffit officio:His ergo atq? alus iuftiffimis de cais deus nos tentat^adpeccanduautneminetentat. cj.avuaco bus inquit deus intentator maloru^ eft : fed cu quis ad peccanduinduciturnuncjtentarifeadeo caufe^.nafic vnufcjfcjj aut a cocupifcentia fua:aut ab huanigeneris hofte tenrat quato vero tegamento c6dttafit:&c|mi nirne noxiadmo <| vttlis & lucrofa deitetatio moftra^ cuaddiaboludeiob dici^verutamealam ilhus ferua Tuu igitur fuerit o carole antoni cur a deo tentens ad- uertere. ubi namoj foli mter hoies 8i vk& tim & cordis arcanafuntcognita.Deustnquirebus oibuseft intiV mus:qui fixit oculu. q.p!atauit aure. q. totus eft fenfus nuri^ab ogatione defiaesnofoluqdegeris Vdet:fed etia c^d a&urus fis . &' quorfum tuus vergat appetitus. Et ficutfapies architedus^afecoftrudasdomus ag' nofcens viciu/alnsetia dno domus abfconditu fulcra fupponitan^ruat.&qcf architedusmope corporeo hoc deusin ai fecitazdifido.Na vt idpoffit oipotetia dedit.& vt veht/charitas fecit.fi peccatjfimplicit* hoc meruiftngaude <|a foluens a diabolo:fi n meritisJmas gis gaude cj^a hoc q cf fuftines apponi? lucro : fed ea mf to miuorafunttormeta.qusenofuntfolida &c6tinua fed dato ad qetefpacio reuertu£,gpea dixit Iob vfcg guo n gcis mthi nec dimittis me vt glutia faliu a mea * Quod vfttus qua^bohum virum facit mcrementu^ accipit abaduerfis. Cap.xtfii
liber;
aEUm hoc loco audire no pigeat: 8C qui fintin pa tietiafru&us aliquantifper mecum perfcrutari/ quid eft <f homines in primis non cordati tantu veru etiam rudes 8C plasbet mirantur 8C laudat* virtus nepe Nam mter terrena bona nthil eft certe virtute praeftas tius immo terrena bona fic precellit: tato interuallo an tegreditur vt cceleftibus boms conferatur.hinc lllud fa tyricLFgregiu fanclumq? virum fi cerno:bimebri hoc monftrum puero : aut admiranti fub aratro pifcibus in' uentis:aut fcetse comg o mula^. At quia virtutu queda ad mtelledum pertinent: vt prudentia.fcientiae. 8C ar* tesliberales*.acmoechanicse:qua*dam ad appetitum:' vt iuftitia: temperantiajfortitudo : dic iudicio tuo : qu£ namiftarum preferuntur:& preftant.^certe quae mteU le&us funt bonis ac malis comunes funt . Vtdemus enf aliquando morumcorruptiftimorumhomme prefta* reingenCc5;IiberaIium artium locos callere:legum xni* gmata 8C nodos fctre naturales SMheologicas queftio nesfoluere:de omnibus itadifierere vt deum credas* Sunt nac£ artes& fcientise gratte(vt aiunt)gratis date bonis 8C malis expofitar.fuapte natura quidem hono= rabi'les(vt Ariftoteles inquit l libro de anima) fed vfu malum admittentes : $C propterea nonnunq kabeti no xia^nonhabenti vtiles. multtenim difciplinis imbuti: fed male vtentes tanto magis pernitiofifut:c|to ad no cendum veniut magis armati :atiufticia:temperantia charitate:modeftiam.patientiam: 8C id genus alia no nifiu bonis videmus:neq* eis quifqabuti poteft. Hnt e&im iftse virtutes fan&iffime^ ffropria 8C indiffolubile bonitatem:qua eisquibufcum habitantlargiuntur.&
SECVNDVS/
ipfarumnatura eft bonos efficere: Apulei fententia e: nihil effe deo fimilius:<| vir animo perfe&e bonus* id aut maxime preftant ha* virtutes quas morales vocat: fententia eft Aiiftotelis& eam omnium cpnfirmat opi m'o:per virtutes intelle&uales bonum quidem no fim^ plidter:fedfecunduquiddici:vnde &qui gramatica habetmonbonu fimphciter dicis: fed cu addito bonu gramaticutficut &qui caute furari fciat:bonu furem; at qui iufticiam ac temperantiam habeat.qua» funt in appetitu :bonu fine addito 8i fimpliciter dicimus .His ergo virtutibus tanq folidis quibufdam clauis& firmis adminkuhs naturafragilem deus fulciuit:vt mombo nitatem qfecum non attulitihauriretab eis. Sednecjj ipfas virtutesnaturaproduxit.Anftotelesenim ait in ethicis:neqj a natura:<jec£ prseter naturam ineffejvirtu tes:effe nosquidem naturaaptos;perfic/#«jte per ex- ercitiumnd Ariftptelis dicStu. genus omne virtutis am/ ple&itur.exercitio enim omnesparantur. Atde his pe culiariterquadn appetitu funtinpfalmo catatur. ibut de virtute in virtutenr.&videbitur deus deomin fyon proprium iftarum eft in deum ducere:dcum oftedere deo coniungere . Atquann intelleftu funt:naturalem i'mpo?entiam adhochabent:Ethincargumentu tra== hunr.qui in certaminibus fcholafticis fumunt patroci' nium voluntatis.funt enim in anima duo duarum ca= pitafadionum:inte!led:us.f.8:voluntas:quibusdep fidentiacertamenantiquum eft.Quonia ergo has vir* tutes quas aliis pre/i^cnt in infirmitate corporis m axi- me pollent:dicente apoftolo : Virtus in infirmitafe g- ficitur:fit vt defiderabilis fitmorbus:quo cu apoftolo
LIBER.
dicercpoltumustcum mfirmor:tuticfortior'fum^itc rum Libetergloriabor iti infirmitatibus meis: vt inha^ bitetinmegratiachrifti.Sufcipiendus ergo gratanter eftmorbusan quo eftoccafio tanti profed:us:in quo I promerendi tanta oportunitas:tantus vfus: tant a co* moditas.Vndempfalmolegitur.MultipIicatae funti firmitateseorum:pofteaaccelerauerut«Quideftpoft/ eaaccelerauerunt:mfiaddeum celenter cucurreruntl' Eftergo infirmitashommi':qcf calcarequo: qctftimu lus b o ui : q cT remu s n aui : N o bi s v t pl ur im u accidi t : q 3 &iumentisuumentacumin viacibum repenunt volu ptate pelle&atrahere definut:&pafcui tam diu tnhae rent:<|diu bubulci ftigmanonfenti'unt:tum demuacs celerantcum verberantur:tum vtx acci'ngunt:tum iti? neri mftat-.cu nihil quod delec^et occumt- Nam dum non mfi infermino quietem expe&;ant:greffu citatios re defudat.at quifsepius in via quod tardat:offendit: adviasfinemferiuspertigit.Heuquot inuenies qdni mundiblanditusquafifirenu cantibus detentituctan' demire incipi'unt:cum larn mortis no&e ingruente vi? tamuita venit ad vefpera .Ifti poftg totum vit£ tepus quod dei benefic/o ad beneumendum acceperant: per ignauiam&fecordiameffluxit.dum fruftravffiffe fc vi'dent:moerore tabefcunt:in defperationem cadunt: fubmerguntur.&pereunt.
Quod profperitas fitinimka virtuticum declaratione dextraz& finiftrsc partis in coelo : pro Ariftotele contra Pythagoram. Cap.xvm. g^l^Aaior mortalmpars cum corpore re&e valet: ^ JL^tnente aegrotat:cum fueci & fpirituu plena fut
SECVNDVS*
taembratmens deo vacuafriget &torpet.dumfenfuii v/uacitas m terra fe pafci t argra? confc/en tfe deus no fa p/t;dumappetkuivoluntasinha2ret:rat6 ebetatadeu non videt. dum homo dei muneribus abutitur uimen= tis infipientibus coparatur.Propterea mpfalmo dicit:
impmguatus:dilatatus:mcraffatus:^recalcitrauit.im moderata nam<£ profperitas vftslafciuietiprcbet au/ daaam.pifciculus quidammannus naues teneat vo catusEcheneisfqui pratoriam Antonu nauem bello adliaco fecitimobiIem)profperitatisnaturam oftedu% hac enim ficut ilio naues:magnavirorum mgenia rie ui portum falutis per viam virtutis veniant retardantur. Ratione colligimusrin hiftoriis legimus:experimento videmus:cummaforemorumpericulonauigarimudo traquillo c[ tempeftuofp.Ideo(j m pfalmo diatur.Ca dent a latere tuo mille 8t decem milia a dexf/is tuis :eo $ dicutur a dextris decem miliacadere:#alateretan/ tum mille latus pfo finiftro accipitunac fi dicat Moy fes cui hebrai pfalmum attribuunt:hommi vtricfc ralu ra pericula : fed a dextris I onge plura , Sicut enim tefte Ariftoteie m hbro de coelo 8C mundo . Ante vocatur quafenfusvigent.retro;ciuoderegione eft .Surfum quodkngitudinis eftcaput.ei' vero oppofitum deor^ fum.fic qua motus incipit dextrum:& quod ab eo dU uerfumeft:fmiftrumappcllatur.Vndeipfe Ariftote* lescontraPythagoricosdextrammundi dat orienri: liniftramoccafuiTurfumauftro.deorfumBore^ante huic noftro hemifph^rio:aIteri retro.harc aute tetfeiV mus:vt£ latus oftedlmus teuumtelligi\Sedm mfftU cainterpretatione qcu oibus facris fcripturisuu maxi
■
LIBER*
me Moy fi couenit . per dextram profperitas : £ laeuatn vero fignatur aduerfitas.pro millibus ergo periculoru quae nobis per viam morum eutibus offert aduerfitas decemmiliadabitprofperitas:ExemplumexvitaDa uidaccipito:qut'qdiu perfequeribushofttbusbello at trituseft.fan&imoniamteriuit. At vbi confecutus eft pacem:6Cocium:facT:useftmoechus &adulter:& q<f longe peius eft:homicida:In agro j>fperitati's hec pul lulant:qu£ebreuiter ioannes enumerat: concupifcetia carnis 8t oculorum .ac fuperbia vitse. Sed l agro aduer fitatisfuccrefcunttrifticise:doiores:8dlachryme:qbus appetitus quafi ager pruinis aftrictus mhil quid bonas herbasopprimatgerminabitAtcumregnatlafciuap fperitasifumatculinas:menf^renident:pocula fpum' ant.rifus abundant.cordaluxyriant.Seddices:c|d(p deft nobis probitas ad quam non mouet voluntas fed vrgetneceffitas^Audi gregorium dicente: felixnecef= fitas quse nosiad deumire compelltt. Nonnedici audi fti fettam filum agere : fetta eft tim or •filum e charitas * cum feruitio dei quis affueuit.licet ametu inceperitfor matur pedepreffim . 8i breui generatur ex vi voluntas : ex timore charitas:ex feruitute hbertas. qui ad euange ltcum conuiuiumintrare compulfi funt vt epukis gufta runt : qui triftes intrauerant laeti difcumbebant . O fi ali quo dei munere talem vitam ageremus fani :quale alt quando pollicemur infirmi: quanta effet tn mudo tra> quillitas : quanta dulcedo : quan ta iucuditas .Certe no aureum tantumfa?culu:feda^tasiIIasfloreret innocua qlkmprimihominis cuIpaderfrujdt.Omnibus enim exiftentibusiuftis:piis:manfuetis: &mitibus: ois dif*
SECVNDVS-
cordiarumfomesoccideret.atfepulta difcordta quid f upereft;nifi vt fit omnibus vnalaettcia*1
Quod aduerfitas tollatmortis metum» Cap.xix
l^yStalmd quoddammagnumtnefcio an aduerfis \^p3tasnn^rmitatls bonum Namhberatnoseo quo maximelaboramus incommodo:mortisfdlicetmetu: Cuius memona ficamarefcit:vtetiamfi cun&a poffis deas bona:fi vefcans femper ambrofia: quicquid guc ftatur reddit amarum . At ficut cum quis calceo mmia premitur: 8i fi per belle ac per <| venufte pede veftiat: dtfcalcian optat. Sic nirmrum cum quis hanc vitam ex peritur aduerfam: 8i fine fpe faiutis affligitur :pro fins gulari remediomortem expedtat:& nonunqinuocat, & q? fera fit increpat:contra fe vrget:fibi etia cofcifcit: vitasipfius cotemptor &prodigus.Cato ille vir memo rabilis cuius m feueritate &conftantia nomen e tantu: rn caefariana ty rarinide fibi aduerfa . nefcio quid repe s ritrquidformidolofemortismetum exti'nxit:ideant£ dotumcontramortispauoremtnuenerunt alii plures in aduerfts : vt Cleopatra 8i D emofthenes : vt hanibal quiquafiremediocalamftatum vnico obuiam iuerut fatoftio.Vnde&ipeiob patientia*exemplar:quecars nis mfirmitas in vitsefatietatem adduxeratclamat dfc cens.Cu&is diebus quibus nuc milito expe&o donec veniatimmutati'omea:6iiteru.Quisdetinquit vt ve niat petitio mea^ quod expe&o tribuat mihi deusi* 8C qui coepit ipfe me conterat.^Felix igitur aegritudo:q id a nobis aufert tnccfmmodu quo quafi abfinthio ^e- nerafi voluptas omnis e vita difcedit.Qladius ille quc
IXBER-
fupracaputDamoclis conuiuat/s Dionyfius tyranus appendi iuffit:quid ahud notat:qua nullarelinquicu metu mortis tn vita dulcedine*1
Quodaduerfitasfaciat feipmcognofcere. Ca.xx*
•^VLiainmorbo Iatetvtilitas:qua2tah'sac tantaeft Jljtvt ex ea nafcatur felicitas. aperit em morbus ocu losa^grotanti &confideratione reciproca fe intuens» dum nihil videt vnde fuperbiat:fub potenti manu det fe humiliat.Xenophon autor eft. Croefo dinflimo ac fortunatiffimo Lydorumregi Apollinem delphknre fpodiffe tfctuTof» ^i^ssCKssncO^aijuwn Kpoi&inipdi&iid hoc eft te ipfu cognofcens . Felix Croefe eris ♦ hsec vox iiceta mendace imo a mendacu patre prodient. adeo tamen vera eft: vt per eam crtfdiderit fusefalfitati poP fe veritatb-vultum tnduc*. diabolus namqj ex paucfs veris quseloquitur fuo mendacio velamen obtendit» &falfis vera quafi mucronem haftae prefigit. vnde 8C ladtantius inquit.venena non dantur nifi melle circum Iita : 8C mala non nocent;nifi fub fpecie vmbraq? virtu' tum. Veraigiturilla voxeft.Teipfumcognofcens fe- lixCroefeeris.Namcum quis fe diligenter explorat* &quid ac quanti fitextimat.Continuo ad deum cum iob clamat.contrafolium quod vento rapttur often^ dis potentiam tuam:& ftipulam ficcam perfequeris. 6C ego quafiputredoconfumendusfum:&quafi vefti mentum quod comeditur a tin^a: 8C illud.breues di.es hominis funt.numerus menfiuin eius apud te eft.Co' ftituifti termmosei'us:qmpreteririnonpoterut» diitc
SECVNDVS-
iltud.Si fufttnuero id eft etiam fi patienter oinhii tule ro : infernus domus mea eft .hoc^ft m fepulchrum rtuy rus fum.Moritureni mftus partter &inmftus.8£ in pul ueremreditomntscaro.Etprofe&ocum fando Iob dt'cerepoffumus:comparatus fum lutoiaffimilatusfu fauilla^&cineri.Nam &inpfaImo dicitur . Recorda? tus eft quoniam puluts fumus.homo ficut fcenu , dies etus tam<|flos agrhfic efflorebit.Quomam fptritusid eftantmapertranfibitin illor&nonfubfiftet.&nonco gnofcetamplius locu fuu.Nam permortem fic de lo= cts ac domtbus noftris eudmur. vt qu/a nunq amplms redi'mus:eaignorare videamur:&m ahopfalmo.Re* Itnquent alienis dtuirias fuas:& fepulchra eo^ domus illoru m aeternu. & in aho.Ecce menfurabiles pofuifti dies meos: 8C fubftanria mea tamq nihilu ante te. Ves rumtamen vnmerfa vanitas onmis homo v*>ens» oia namcg quarin hac vtja pofftdetitur vana funt.& omis homo vmens vanuseft.Subdttur enim thefauri£att& ignoratcui'congregabi'tea:&Iacobusapoftolus inqjt Qua? eft em vita noftrai' vapor eft ad modicu appares m duoru prtmoru fratru nommibus monftrata eft tos tius pofteritatis futura conctirio ♦ Chaim em interpres tatur poiTeffi'o:vel lametario: Abel vero vanitas vel lu ftus.Quid his appellationtbus oftendtfcmfi poffeffio nibus hofm lameta coiungu& oia cu lucftu & vamtate collabiiitein pfalmo dtctf .Quonia oes dies noftri des fecerut:&i'niratuadefeci'mus:fequit:Anni nrihoc e vftajcurfus:ficut aranga meditabun?. Vita.n.nra du/ pHcuer meditatur vt aknea>& $ fg aranearum more
LIBER.
meditamunnudias^quotridieq; adopes: adhonores mtlle retia tendtmus : SC q> opera noftra fkut aranearu telae fragtlia modko quouts vento dtlTipantur. Cu. n* credimus t'n portu noftra traxtflfe negociatqutcc^d dtu mtendo ruderaus : leuuTimtrumufcuIi aura: &vmus verbt voce demergttur.tn eode pfalmo fequttur. Dies anno rum noftroru.m tpfis.f.dtebus feptuagtnta anm namin vttanoftra ommno feptuagtnta vt plunmum anni funtTiautempotentaribus-.hoceft fi depotenti bus &corporerobuftisIoqui'mur:oc5togi'ntaanm:fup plefunttn dtebus noftrts.nec hutc fententtsecontrariu. eft quod dtcttur t'n tefu fth'o Sirach . Omnts potetatus vttabreuts;pfalmuseni vt dtximusde potentiacorpo ris& membrorumfirmttatelocutuseft.Iefus aute de potentta princtpatustntelligit: fequttur in pfalmo: 8C amplMj^oceft fi dtutius fuperutuamus.quod fugeft vttadabor&doloreft.Hoceftquodpoeta clariffimus inquit.
Oprima quseq* dtes miTeris mortaltbus xui PrimafugttTubeuntmorbi.trifttfc^feneclus* Et labor : SC dura^ fubit mcUemenria mortis » CondttionehancmortaUtaris noftrse mtferrima qua fanicotpore claufis vtplurtmuocults gtraftmus: quo nta ^gritudo femper ante confpecflu noftru 8C e regio ne ad oculos noftros collocat:profedo fan&tor eft fa' nttate . vt pote cutus fan&tora funt montta: & qua? eft lnfirmo profectus occafio .propterea diftu m prouer* biis . Melius eft t're ad domu livftus : c£ad domu couiuu
Quod aduerfitasfertauxthu virtuti. Cap.xxi.
secvndvs:
BI vim 8t naturam virtutis mfpicimus:fi legum & rariomsmemoresfumusvtdebemus effe:foIiciu ne libido m nobis dommetur : 8t vt appetitum rediga/ mus m ordme:aduerfitate m pnmis amabimus: euius ope(vteftandidu)efficitur:vtfenfus obediat rattom Eft ern aduerfitas dornttrix paffionum:paffione defi/ nitDamafcenus/jfitmotusappetmu^virtutisfenfis biliscuimagtnamurbonu vel malu. Tantam quippe imagtnariom noftrascoftat vim ineffe: vt cjprimu bo« m vrmaliquidpiaapprehenderitfiatin appetitu tata comotto :qua» totu animahs corpus afficiat: & cor prte mu.na ficut( exfententia Platonisjintelligenri^ cere^ brum :«& nutrtriuze epanfic apperitus cor eft mftrumes tu. Vndemlartiaahiat &aperitur, mmcerorecott 8C coprimff.Quu^dergo nos cum lmaguiamur dele&ai: vel cotriftat:paffio dici poteft.quaem parte anim^co gnofcente non eft:Nam ipfa cognofcendo* cjuid cupic affequitur^quiapfkter norictam nihti aucupatur. Ap~ peritusautnoricianoncontentustendit vltertus. ned quiefcit donec amatserei fe comifceatrinfantt perfirm' lis qut fedarinullo modo poteft:donec tn matris ferat! amplexu.InidereditaOiceronedatadiffinitio deafe fe&u c|> vtdehcet fit anfmi & corporis ex tepore aliqua de caufa mutatio . vt fun t gaudium :ketida : mifericors di'a:cupiditas:metus:molefti'a.Qu^m6affecT:us mo perturbarionesvocantunaffe&tones tftasvirtus quide c6prtmit:fed magis aduerfitas:f>pterea cu nobis hoc bello laboranribus fuppetias veneritabigendano erit fedvtbellifociaamriJexanda. *
i
LIBER.
D e vitanda NetneC; 8C quid ftt fecundum Arifto* telem* Gap.xxu. /^VSt locus cjdam falebrofus & Iubricus:qui q peric \^^culofusfithincdeclarar!:c|> Dauidineo timutffe fedicit:&paru defuiffe qum ruertt.Ait n.acp: mei aut pene mott funtpedes pene effufi funt greffus menecce periculu: 8C fequtf.Quia zelaui fug fniquos pace pecca toru videns.Eccelocus periculi.zelamus cu bona ma lis eueniredolemuiinam Ih\q6 graecedicitur iuftaira» Inderelotypiaideftform^mulatio:qua Chryfipp* ait effe animi segritudinem inde natam q> quis timeat ne comune fiat: quod fibi $> delitiis proprium optat: f fedadzelum redeo. Ariftoteles hunc affectum libro fecundo ethicorum mp!i<$ty vocat:&inter duo extre ma ficut natura virtutiseft:collocat:hoceft inter inui diam &maliuolenriam vt Argyropolus vel peruerfu gaudium?V'ttranffert Leonardus.Eftautefvt fcis) in- mdia ex alieno bono nata tnfticia .«Maliuolentia vero contrainuidiam ex a!i'eno contrahit malo IceticiamriU la bonu videmfta malum refpicit.Et vtraq* contra na tura afficitur.ifta gaudio:illa moerore: ambo crgo vfc ciadeteftanda.Interiftaduo Nemefiseft:qua> bona peruerforumintuitaconturbatur: &non potejt segre nonferre:cjf his:qui virtutem oderunt;legem irridet: deum offendunt:fit tata felicitas vtcos adire nolit ad' uerfitas. Vnusexmultis proferaturDionifius fyracu* fanus:q.locusfano Proferpinsefpoliato :ciiperaltum profpero vento daffe veheretur ridens amicis videtif; ng att:qbona nauigatio ab ipfias diis immortalibus fa* crilegis ttibuatur.Quoniam igituriuftum videturcoa
SECVNDVS*
tra hos indignart. Nemcfis pro virtutc fc lngerit: qua» tamennon virtus/fedeft virtutifimiliseifedus : cauc crgo ne cu huiufmodi hoibus paffim occurris: cofcie* tiartuaenauiculam finas veto tcmeritatis hucpelli: na ludiciadeiabyffusmuIta.Optimas fruges nobis reco/ di'mus:viles SC abiedlas velnonlegimus:velfilegi'mu$ cicuribus damus:poteria:honor:dium?cbona plebcsa funt:h^ceriam hominibus:qiu brutalcni vitam agut: tribuutunDeniq} verum cft quod ad Falcone cu Ro«= mx cffem fcripfi hoc difticho ♦
Plurima virturi Iaus hi'c;at pra»mi'anulla# \
Nam deus lllius pra»mia folus habet* Scd conccdamus & hec bona effe cu dei fint: quia do» mini eft terra SC plenitudo eius.nonne poteft deus da' re hunc denarium eriam his qui vna hora fecemt /fmo etiam ociofis ficut etia illis qui dici &seftus podus por' tauerunt.^Dei nafcuraefteffebeneficu. fol^fuum oriri facitfuperbonos &malos:medicieftoes curare. Nec debcs ei indignari cu in plagas mali hominis bona me delamudivideris: medic^emlicetinfirmusmalus fit: boni viri officiu facit Etqueadmodu apud diaIe<fh'cos cx veris 8C falfis veru fequi£:fic apud morales circabo^ nos&malosbonuopus verttf.Sut tamenonulligbus ta inprudes 8C pceps eft animp.os vcro ta temerariu SC tnfrene: vt cu malo^ ,pfperitate aut audiunt aut lpi vi^ dettdeu dormtrc aut huana no curarc mox blaterent: de quo^ errore deteftando qd dicaad pns:aliud non heomifiilludHoratii Coeluipm petim* ftulticia. Nc <pp nfm patimurfa^Iraeundaloueponere fulrwa: & illud pfalmi Ppfuerut in coelo os fuu: SC lingua eoru
. k iu
LIBER.* •
tranfiuit m tcrra quod eft vna temeritate Ioquendi dt> ^ina&humanafimulinuolui'.
De generibus filiationis cu declaratione di&i euan' gelicr.dedit eis poteftatem filtos dei fieri. Ca.xxai.
Vere pleriq; vanitatis humanasftudiofi qui auto ritatis aucupandae gratia:filu dcoru credi volue* runt. SC in primis Alexander macedo Phihppi' fihus.cj cu ad templu Iouis harenariiveniffet l libyam pmiffo qui facerdotcs fubornaret nunciolouis filius voluitfe lutari . Sed q.d nos ipfos decipimus du cupimusvocas n:quod non fumus.& vt Horatiusinquit. Curego fi nonfum : ignoroq* :poetafalutor.breuis SC expedita adgloriam vi'aeft:quaSocratesdixi't.vt fcilicet qles habenvolumus talesfimus.Docebo ego tequo padto deifilius fias.idenl & optandu&fa&u poffibile. Ioa nes euagehfta dedit inquit eis poteftate filios dei fiert. Fihusant multipliciter dicitur.nam qut ex fubftantra patris adeiufdem natura^quahtateeftgenitusnatus ralis dtcif fihus.vt SalomoDauid.Dauidleffe. Xps dei* Per adoptione etiam & arrogatione fit filius . H^c autitadifferunt:c£ adoptamus eos qui filii funt famis lias . Arrogamus eos qui fui iuris funt. Arrogap fgitup eft queq in filiu ac fanulia afcifcere . Et arrogatio i deo di&aeft q? is qui afcifcit:interrogatur an velit illum iu/ ftumfibifilium effe. &ts quiafcifcitur . rogatur an id fieri patiatur . vel q? arrogatio per populi rogationem fiat:cuiushaec verbafut. Velitisuubeatis vt Natanipi Dauid tam iure q lege filius fiet iquafi ex eo patre mjc q? famtlias eius natus effet* vtiqs ei yitae necifq* in eunii
SECVNDVS,
poteftas fiat: vripariendo fiho eft.Tta vt dixiMta vos quiritesrogo.Adoprio autefit per praetorem.Prima apud homines filiario fit ex fanguimbus & voluptatc carm's.Dua:ah'£ex volutate vm»Sed qui ex hominfs bus in filios dei volunt afdfcuneq? ex fanguimbus ne« q?ex voluptate carnis; neq? ex voluntate viri: fperent i'dfieri:nunqinuem'turquodnonperfuam via quaeris tur,Quoaute pa&oidfiatadromanosfcribes, Pau* lus explanat: qui fpiritu inquit dei aguntur: hi fihi dei funtmeq* enim accepiftis fpiritum fermtutisriteru tti ti more : fed accepiftis fpiritum adopriois filioru: in quo clamamus abba:quod eft pater. Ac fi dicat qui deum nonvtferuiherumrimentjfedvtfihi patrem araant: tum affe&u operis:q>ffe&u cordis: hiquia fpiritum dei habent qpi eft in gen,erarione fpirituali quafi feme filiidei funt:q> fi filn &hseredes haeredesqutdadei:co' hseredes aut Chrifti. Quaereergo & tu blaflt & %h'ce hancappellationem:nonper Alexandridehramenta fed per Pauli apoftoli documeta.Pauli documentum eft ad galatas:qui chrifti'funt:carnem fuam crucifixe- runtcum vicus & c6cupifcencu's:&hoc eft quod Pau- lo fuperiusdixerat. fpirituambulemus: hoc eftemm fpirituambularefecundum chriftum viuere: Vita aut Chriftiquid ahudeft:^vi'rtutum omnium 8C patien^ tieinprimts c6munegymnafium(Tipariens ergo fueris filius dei iure vocaberis.
Quoddonorumdei confideratio tuuat patietiam cum commendattoneYamiliaeberiuolo^» Ca, kxim*
k UL
LIBER.
>Ed cum tot fmt getiera maloru:qutbus quafi de •cumanis fludribus frequenter & fine paufa tacta' mundeo porius gratie^ agendae: q> cu vno malo tot bo napoffideas; <|precesfunded£ vthocmorbo careas. proptereamoneo vt donorum deirarione habeas: 8C eareducas frequenterad calculum.Si' bona ammi que rismonferit te deus rudem: ignauu: ftolidum ve ho- homtnem :luxui deditum : gule^ obnoxtum (qualts hac tepeftate nobtlium virorumator eft nuerus)fedcorda turn:acdorile:&ab adolefcenria bene tnftitutu:hbera liu arttum no ignauu: facra* etiam fcriptura» ftudtofu natura verecudum:tuftum:mafuetum:ptu:& vtpaui cis expedianv.bonam no tua virtute: vtpote qui nodu eras:fedmagno detdono fortituses animam:fi exter nabonaconfideras:vi'debis te paretibus honeftiffimis ortuunterprimoresvrbis tue c5ftitutu:ad preclarum fexdecim&M-atus collegtum dum adhuceffes iuuenis: afcitum: 8C ea fumma eft apud ciue^tuos autoritas : pri mufq$ magiftratus.adde <j in hac optima Bonomens fi Ariftocraria ab optimatibusqu^ftoreleclus es:&p/ fectus aarario.Quod e 8C charitaris omniu in te:& tuas inomnesfideimagnum argumetu.Haecadanimi tui tranquillitatemparumfacit:cf deimunere inea tem= poramcidi'fti:quibus preter cofuetudme fuam patria tuaBenriuolorum prudenriarem gubernant: quinq- genarta iam pace perfruitur. Solebatante hos annos quotridie tumultuari Bononia:ciues inter fegraifari: caedes 8C incendiafieri: 8C feditionum veftrarum plenae cr? nt aures Itali£:at vbi rediit adBentiuolos ifte pritx cipatus:tantafuiteis in rebus agendts dexteritasuan
SECVNDVSV
ta gubernandi peritfa: tanta feliatas vt:caIamitofo# temporurefpe&u prefensatfas cum famma mnoceria» laude tranfigatur: Ia religiofior eftpopulus: diuinus cultus amphorXiberaliu arrium ftudia funtinflore: patricioru. acnobilium remtegrataeftdigmtas:merca tureifuuseft hononferuent opificu. offirine/. rn vome= rcs coflari funt gladu? 8C ruftkoru Iscertofa muetus no lamamphusadbellu.fedad agriculturg opus exercefc Iam teploru/viaru/porticuuacdomoru ornatuifada eft acceffio tata:vt vrbs ipaabauis veftrisfirefurgeret no poffit agnofci .Taceo quata huic clarifiime; Beriuo lo^ fam% 8C ei rpi c£ merito m csl prinapatu tenet: Io ani viro pftanriffimo atqj Illuftriffimo: neceffitudinc fis i'uncT:us:clienteIas fileo di'uirias:opes:honorefc£ p- tereo:de tui generis nobil/tate de fam% tuse anriquf* tatequicqdicere fuguacaneujfcitu eftenim femp eam mterprimas Bonomefamilias habita:$nt?eria nunc anriq patru ac maforii tuorum mommenta clariffima obfcurari non finut Prodierunt eriam ex ea non pauct magno&exccllenriingemo virtiqui nommusbelh' c| paris officus loge ac late claruerunt: 8C fe ac patriam fi/ mul illuftrarunt: Supereft vt ad memor/am reuoces ac recolasi<| caftam :g pud/cam :q prudente:q circufpes dam coiugem fis forritusrfilias quat^ decore: quata animi honeftate cofpicuas: 8C la fplediffie coi'u= gatas : quate eria idohs filios tiW genuerit: quo^ q. m a ior eft natu Frarifcus fi vke dator 8C coferuator de? af fuerit;breui'te eria fugftite oftefus efepleeffe:& tepa tre: 8C tata maioru cl^ntate digniffima.Hax omnm fi inftaterararioms appedasifiadgpediculu mettaris:
> k uu%
LIBEft.
videbismhacvitatatieffevthac aegritudme videans turemtpoffetforfan & debuiffefi vendantur*
Quod ahenarum calamftatum animaduerfio ad pa- rientiamplurimumfadat. Cap» xxv«
aOntemplare illos quos vno horae mometo deus tanq fulmen extinxit:quos patria expuht: quos popuh tumultuatis depopulatuseftfuronquos ferru abfumpfit.Iratrucidauit-.momordtt muidia;notauit i'nfamia:quosfih'arum & coiugu impudiriria dedecos rauit:quosrebelhufilLorumaffidue cruciat lrreuerens ria:contumacia:proteruitas:hec &mille ahavit^ nos?- ftre^ncommodaq.bus tanq mextricabilibus labyrin^ thismcludi'mur:fi perpederis magno parientiae^puen/ tu ditaberis.Eriam Lucretiusin fecundo dereru natu rahbro nobis hoc genus cofolarionis oftendtt. Suaue maritn magno luctanttbus asquore venris Eterramagnum altertus fpe&arepericlum* Per campos inftru&u fui fine parte periclu Suaue eriam bellt certamina magna videre * Non quia vexari quemq eft operofa voluptas. Sed quibus i'pfe malis careas quia cernerefuaue eft; Reuocato paulifper ad memoriam eos quos cleus va- ruscalami'taribuspra^teritisf^cuh's8i noftrahac tems peftate percuffit; & proculdubio multos lnuemes cum quibusnohs permutarefortuna:filenrio pr^tereamus Trotanorum tnteritum . Poenorum exci diu: 8C ea quae hifpania:qu^gra2ciaplorauiti'ncendia.trafihamuseri arncladesGothorum^Longokardorum: Alanorum &Hunorum quas alnsmtulerunti&ipfiabahis perta
SEGVNDVS
lerunt. Ab aliis farculiscalamitatumexempla mendfcs care nilopuseftmoftris abundamus:noftranobis fup petunt plufq deflere poffumus 8t conqueri. Noftre^ tc peftatis breukerpercurramusmmbos;tonitrua:turb£ nes : 8t fulmina ; 8t difces illorum comparatione nihil ef fe quod patensan lamentabili illa Conftantinopolis llluftnflime vrbis captiuitate/per quam Turcorum res coelo aequata efhquatum humani cruoris effufum fit; quotIachryme;fparfae:quot eiulatusauditi: quot ad ccclu vfcj lamenta peruenennt : quis enararit.Iurgia : contumeIias:ftupra:ilIuflones:adulteria:mceftus:ma ledicta: blaffemias: Incendia:rapmas:iIliusnefandJE diei numerare quis poffiti1 Tolerabilior 8t loge minus acerba certe fuit illorum fors:qui trucidati mox perie= runf.cjeorumqui ex tantiscladibus ereptilongisfpos fteafortun^coiurneliis quafidiuturnamorte cofiimp ti funt:fed qug de Conftantinopoli dicuMinia de to= taThracia:de Macedonia.de Attica:deBceotia : de Achaia: de Arcadia:deTheffaIia:de Epiro &de om niGraecia recitanH.§p!urimosvidimus &adhuc vide/ mus fplendido loco natos:qui folebant aliis imperarc ad fumam inopiam reda&os vi&um mendicaretcoiu/ gum ^liberorum amiffionem deflere,& fitu ac fqua* lore confe&os prebere in populis horrenda fpe&acula dei templa profanata:reIiqui£e fandorum coculcatc. Regales ac imperatorias fam% ludibrio habitas, 8C deniq? tanta fortune mutatio infequuta eft : quantam ncmo hominum fierinunq poffe exiftimaffet.Hec 8C his fimilia <| plurimu contemplatu vtilia funt egr^ani mo non $(vt Lucretius inquit)ali'ena effc debeat gra/
4
LXBER-
tavexatfoifedqufa dum eo#? comparationepraua vi dentur cffc quaepatimunminus amarc vita tranfigiH redc igiturfvt ait PIutarchus(Sol6 dixit:fi omncs ho mines in vnu accruum fuamala comportet futuru: vt malit vnufquifq* domu fua reportare:<| a^quale i'n om nes ficri portionem ♦
Q^atmco^ obfequia&religiofo^ orationes & co filiaparientiaefuntadminicula. Cap* xxvi.
^b-v Is addendu puto etiam aliudquodlonge tolera' ^ Jjiliaredditmc6moda:q> fcilicet no cgcs quibus cum iamentaripolTisiquitibi afiftant & feruiant: qui tecofolen^ &i'uuent:confoIantiuvcrbacharitatis offi cia cataplafmata qu^da funt 8C malagmata:quibus cu applicantur tnftirie^ in animo durata colle&io emolht &> prefenti mox remedio vt experimunceffat curarum acerbitasifcl&lorum atrocitas:Sietiam(vt fiepe temo' neo)vita2chrifti portiunculaquaficfuottidianum ani mce pane propinante memoria in cibum fumpferis / 8C cogitarionis affiduasfaucibus ruminaueris:erit fcaturi go iugis refrigcrii: 8C vitalis quidam liquor quafi opo^ balfami dieacno&e ftillantis inanima.Habeto femj> ante oculospaffiois Ghrifti proceffum &ordini::quo' modo rationis metas no egreffus feruauitin omni adti' one decorum:quantain verbis grauitas: quantamo s deftia:quantaanimo fortitudo: quanta conftantia* Habeto fcmperin orehaec eligmatavorada/haecfres quenter ad exoncrandam mete catapotia: habes etia plures qui deum affidue pro te ofetiex quorum nume
SECVNDVSU
ro &nos fumus:qut fi vt optas no exaudtmunmemes to qufa nec Paulus Apoftolus vas ele&tois cum ftimu lum carms rogaret a fe tollnfuit exaudttus. Sed e£ dtc* tumeft:fufficitribigratiamea:qui'a virtus m mfitmU tateperfidtur.Legunusm fan&oru patrum hiftoriis quofdampoftimpetratamper orationes famtate cu iterum deurogaffent:vtfianm.aefalubnorelTet^grttf tudo:iterumaegrotarent:moxad priorem mfirmitate tanqad vtihorem antmaeftatum deuolutos. Perfeue^ rabimus tamen orantesmec ceffabtmus:forfitan fues rtt ahquts mter nos deo gratus j & dignus.cuius dep s= cationem accipiat deus.Multu emm(vt Iacobus apo* ftolusmquit) valet orarioiufttaffidua:&ficfin6 fani tatem:patienttamfaItemobtmeas:recordatus multo effeonehusatcfoptabtltb^corporeaegrotare:^ ammo Heltas(vt ideIacob^at't)homo eratfitmlis nobts paf^ fibilts^adeopaffibilis^vtmetulezabelmortem tm tentaris quadragenaria paffus tnedtam In Oreb Ara bix monte latuertt .tpfe lgttur cjjais paffibilts tame ora uit.&coeluqcFtrtbusanis&mefib^fex.ppter peccatu Achab claufu fuerat«mox erupete nibo folutu eft.
Digreflio de Carmehtarum antiquiflima origt* nc« Caput. xxviL
tl^Ic eft tlle Helias : qut primus coehbem SC m onafti Jcen feu folttariam vi'tami'nftt'tuit:qui'm6teCar/ ; melu vndenos &nome&ortgi'ne duct'mus:mi'racuh's: &fan&tmoma tllufti^uit.Ipe vt regu tefta£hiftor6u fw' ^pofiri tmttatore & duplkate virtutj hgrede reh'g.t
4
LIBER*
HehTeum prophetam quidem mfignem magtiis pro* digus & fingularis vtt£ fadttate mirabilem : & qui am* borum vitarnfequerentur.pofteritatevfq* ad aduetu chrifti propagata fuere q plurimi quo tempore q. mos tem illum fan&um mcolebant fidei chrifttane^ fe addt- centesXpioperaru funtfactt': & Apoftolis adiu£ri:fu' mo mane/ hoc eft dum adhuc infas effet ecclefia vene^ runtinvinearnpatriseuangelicidiei & a^ftus pondus portaturi*Atpoft(|chriftimater Mariafundta eft vi= taripfi facellum in eodem monte primi conftruxerunt 8C quas ab ets fumpfit exordm mafit apud pofteros eo rumcultus virgmeicuraprfctpua: adhos beariffimus paterHilarion tuc Anacontaru tlluftriflimus:ad hos magnus BafiUus csefarienfis epus:ad hos dtuus Hiero nymus 6C Eufebius & aht plures littens &fancT:itatecla riffimi/adquoseorum famaperuenerar.magmslabo ribus peruerferunt*Sunt eriam qui Ioannem Baprifta cum eis habttaffe credtderint: vtpot^de quo fcriptum eft:q> chriftum effet m fpiritu & vtrtute Helie precefs furus:& de quo xpus dixit:ipfeeft hehas.Et vt pauctf expediam/erat tunc ille mons xpianus quod Athenas quod Academt'a:quod zenonis porticus fuit ante phi lofopht's:poftlonga temporum curricula vt'ue<£i nor^ ma quaab Alberto patriarchaHierofolymitano lon/ ge anteFranrifcum & Domintcu acceperant:ab Inno cenrio quarto fumo Pontifice tande approbari 8C apo ftoltce- cofirmatioms autoritate fulcirimtffus Roma nunciis tmpetrarunt: Caeterum quia faeptus Barbaro 3 runt tncurfiontbusora illa vaftatieft : vtnunc quoqr vaftatuncoa&ifuntlocumm alto Carmeli verrice
SEGVNDVS
conftru&u relinquere.& tn occidentalesplagas fan&t huiustnontis^ecclcfisEprcdicl:^ homen mMtmtiti iNa carmehfcE genitricis dei Mariae nuncupamur ♦ Ha- bes paucis noftrt generts ongmefento venerabilem.lo ;co infignem:autore aut firmam ac ftabtlem Habes or dtnis noftrilonga pofteritatem ecclefiarautoritatemu riitam.Beat^ vtrgtms tttulo claramtpatrocinto tutam San&t Heliaementio menefdo quo modo ih hanc dt greffloncm adduxt't,quaet'ccirco nonfucrittnutilis p!ero% vtdeo gentis noftraspropteranttquttatemlas terepnnciptum:6CcurcarmeIimontt's &beat£eMaria> nomen vfurpemus prorfus tgnorare* Conftat aute t'n nobis verueffe quodAnftoteles dtxit in problemati- bus . ait enl hiftorias recen tiores 8C antiquiffim as iniu= cundas viderirhas quidem quia propter vetuftateper fimiles fabulis iudicanturwllas vero:quiapropter no- uitate cu in promptu fintomnibus: nonhaSentmates: ftatem.Qu^aut niediifunttemporis:vtRoman^:$ mediamodo fe habeant:plus placere.Origo igitur no ftra tam longepetirapatiturid vetuftatis incomodu: aihabet)j)ptereaapudmalccernentesminusfidei:fed penes clare intuentes plus dignitatis:Te igitur( vt ad propo£turedeamus)tam multis 8C animi 8t fortunse( vt aiunt)bonis abundante deceth anc corporis aduers famjvalitudinecuomnfequanimitateperferre^
Teftimonium ex Plinio $ natura humana fit erunx no&* Cap. xx viiu
/^VVm lepttmu nituralis hiftori* Plinii libru eu tt* \iAP*™muwzm Capite quinquagefimo fentential
4,4
LIBER*
valttudmtstu^morbo faluberrima:Na cfi vana ttio^ boruexemplaconumeratttaiuquit.Incertum acfragi ie nimirum eft hoc munus:quod da£:nobis malignum vero &breue in his etiam quibus largiffime contingit vntucrfum vticp seui fpatium intuentibus ♦ Quid <j a^fti mationc no&urnse quiaetis dimidio quifcp fpacio vitae fue- viutt^Pars ^quamorti fimilisexigif-.autpoene/. ni ft cotin gat qutes . Nec reputantur infantiae anni : q. fen fucarentmec feneclaeinpcenam vtuactsJtotpertculo^ genera:totmorbi;totmetus totcurse:todens iuocata morte:vt nullum frequettus fit votummatura vero m hilhoibusbreuitate vitae pr^ftitit melius:ebefcut fen* fus:membra torquentunpr^moritur vifus:auditus %w ceffus:dentesetiamacciboruminftrumeta: & tamen vitaehoc tepus annumeratunErgo pro mtraculo & id folitarium repentur exemplu Xenophilum muficu ce* tum SC qtffficp annts vtxiffe fine vllo corpons incomos do. At Hcrcule reliquts oibus per fingulasmembroni partes:qualiternullis aliis animahbuscertis pcftifer ca lor remeat horis:aut rigonneq? horismodo fcd dieb? no&ibufcf trinis quatrinifue ettam toto anno: ha<fle* nus Plimus: quodaddtdtffc volui vt reminifcaris viri fapientiffimi ac mtntme tn hac partc fufpe&i i^iattoe: quscfitnatur^noftr^condttio: &vt adid quodnatu- raratio pofcit/te vtfapientem decetobfequentiffimu femperexhibeas»
Ratiomultiplicando^morbo^acvicto^ Ca. xxix
aVoniam admonetenos Rinio fumusad natura lium defeduu noftri corporis mentione addu*
SECVNDVS*
(Siiprofequamurmc^ptuiai human£ viremorbosno mutihcuriofitatenarremus.His enim enumeratis in* telligas pene impoflibile effe homme viuere fine mor bo . Nam corporis 8C animt valitudines id comune ha/ bet: q> fanitas m vtroq? vno modo attmgft: virtus eni animi: 8C famtas corporis tn quada temperie:hsec hu*
morum :illa paffionu eft fita.Temperies aut mediutn quoddameft:ac medium vno modo atriugitur : ficut hnea red:a vno modo fit.flexapluribus:& fignum afa gittario vno modo tangitunplunbus autem non tan^ gitur: propterea vt fecundo ethicoru meminit Arifto* teles.Pythagorici dixeruntmalumadmfiniri: bonum ad fimri naruram atrinere. Vna ergo teperie corpus be neualenmafe aute prope infinitis:quodex ipfis voca** bulis conftat:fanttas enim vno vocabulo cxprimitur* at morbi nomina prope mfinita forriutunadeoq? quo tidie morborum numerus inualefcit: vt me#fci& qui= dem doclsffioiiatc^peririffimi/in eis difcernedis ambi gui falfa pierumq?pro vens acciprat:fed de antiquis pauca e multis in medium affcramus,
Demorbis humani corporis, Cap. xxx»
^T"\Soram vocantmorbum quicutem exafperat m 1^/Aar fcabiei :fcabeis ipfa iportun* 8C vulgarj mor buseft.porrigmem appellant furfurem minutum:qui ecorporepdit.Grecicatarrhum dicunt:quodpi'tuita noiamus:qua: fi groflior e naribus fluit :mucus dicitur Cuobturatur nafus.grsed Coriza noftri grauedmem vocat:poIypus nariu norbusiCu caro corruptaplur^s habet radicesjpolypuf eni grg ce diriEdaring multipes:
4
liber;
Vnde ptfce marinu qui plunbus brachus feu pedtbiig niritur.&omniu pene reru quibus adh^retcolorem in fetrahitpolypudicunt.Vulgares polpuappellant.po lypofus vero dicitur.qut' eo morbo laborat:nafcuntur aliquando natura ob materiaemopia deficiente ahqui fmc naribus:cufoltsforami'ntbus;hiSimones:vel ofli mi dicuntunEpiphora vocant genarum: 8C altquado altaru corporisparriutumoreilluc confluenttbus nos xus humoribusinfeftum.Quibusoculi deprauari fut Strabones dtci'mus:Gocles quialtero caret: 8C vnocu- lus dtcttur :quah's futt Horatius . qui Romam defendtt abetrufcis . Fu/thoceriaplurtuducu&quideilluftriu mfigne . Nam Philippus Alexandri magm pater Ha^ ntbal Carthaginefisqut totcladestntuht romams <8t ipe de quo diximus Cocles Sertorius eria romanus Et noftro tepore Federicus vrbmattu dux vir 8C htteris 8C armts in(fi^tus:vno omnes ifti oculo caruerut. hoc ad tui folariu dtxerim:ne putes magnfe tmperatoribus pz termiffts in te folu morbos defaeuire. Sunt nonnullt q. adiucernanon vi'deant:hiluctofi:Suntqut nocfbuaru 8C vefperriltonu more yideant q vefpen meridie minp 8i hi lufctones appellantur . Lufcus eft qui hebetes het ocuios. qui etia defioculus nucupatur: Sed h^p potius vtcia oculoru qmorbi fut: Lippitudo eft humor tn an gulis feu finibus oculoj^ colledhis faniei ftmih's:qui^o ficutquondaHoratius:hoc paritur: Lippus dicitur: Liuor 8C plubeus colonn oculis glaucoma appellatur Aegilops morbus eft in oculo ad nafum : vnde fanies **nanat. Prerygium c mebran£craffa neruofacji ocu li fuperfide . Albugo veroeftinoculo fubtercutaneus
SECVNDVS.
morbus inftar nubeculasifit m ocul/s cecitasi que tafo lametabilior eft: quanto vifus eft praftantior. Oculus cmm(vtm metaphyficainquit Ariftotelesjadreru fct entia plurimu cofert:nam logeplures <|cceteri fenfus rerQ.differeriasnobisoftendi't.Democritustamen vt altius cotemplaretur flbi ocuIoseruit:& fciedi defides rio maluit Tirefia effe qua Strabo :fic enim tefte Va- ronenucupatuseftquidaYc^cetu trigintaquicjj milia paffuu£uidebat;&exIilyb;eo Siciliepromotorio nu meru nauiuexeuntemexcarthagm/sportuclalTe de= prehedebat;ocuHcerteficutplurimuj)funtcorpori&; fcieti#:itaplurimu nocetconfcientie^Propterea diciE m pfalmo Auerte oculos meos ne videant vanitate\& #phetadicitmorte|> feneftrasideftpeccatag fenfus afcedereXamec feptimus ab Adam primus inter cce= cos (qui g ccecitate comifit homicidiu. N^haim bc/ cidit)monet apecc antibusnaturemtegritate non effe accufanda*Ecce tu quoq? cum reces erat mundus antc diluufu lam genus humanu morbus inuaferat.Lamec enim diu viuedo caliginem oculo^zincurrerat. Surdu tas quoc^nonparuo eft hominibusincomodo*Audi/ tus enim(tefte Ariftotele)difciplinse eft fenfus:# £ eo carentyifciplinanoncapiutc^veroaudiunt: &fi cceci funt:plurima &difeere&docereaptepoffut Didym? coecus virlitteratiffimus:& facre fcriptura» facramenta do&iffimus tepore Antonii abbatis floruit in ^gipto: Bedaquocpmomnidifciplina &ifacralege apprime eruditus ececus fuit;ppifthotonus morbus eftcaput i fcapulas infle&eV.Emprofthotonus metu pe&ori^ap plicat. Spafmus neruo^ cotra&io : quse no nunq mor'
I U
liber:
temducit.Tetahus eft colh ngor i'ta vt fle&i no poffit q.idmorbipatiliobftipus di'dt\ Chiragranotu & tibi nimmfamiliaremalu: manuueft dolor. Paronychid Grecimnreclium vocattmorbujg.cutem circa vngues fcmdit.Codylomata dicunHgcorpus tubercula. Pleu- refi morbo acutiffimo grseci alatere na TtXcupq; eft la= tus noftri a cofta nome ididerut.Torme SC verme duo vetris dolores perqfimiles:differetes tn apud medicof Ciibbus viciu tergi vtplurimu:aliaru quoq$parti'uali' quadoundecjdeformitatehac pattfgibberofusdictf* Enterocelsefunttcu difriffo inferius mteriore vetris U brointeftma defcedut.Taceo rhagades:ficos:feu ma rifcas atcj* ha^mofrhoides:quimorbi m fecretiffima fe/ disgteenafcuntur i'n grauehommu moleftiam:& qfi mc6teptumacc6tumeh'a\Rhagades fiffura^funt: fici marifcascjj lde eft : vlcera funtun qbus granula fico^ fe mmtb^ gfimilia cernun?:haemorrhoides fluxus eft fa> gumis. Verruca corpus exafgat:pofrruc£ vulgo appel la£:ori fimflis cft Neuus:fednaturah's eft: & no fanaf: m eoq* no nunqpili fuccrefcut.Sciarici' dicunf quibus in coxedke feum coxse vertebra: que fria dicff : dolor l eft:&£ptereaclaudfcat.Varrusi's appellafcuuntror' fum. Wlgus cui cxtrorfum pedes retorquetur*Poda- gra pedu cft:ficut chiragra manuu dolor.nobilm vfro ru morbos vt plurimu:de q Ouidius m Ubro de poto* Soluere nodofam nefrit medirinapodagram Necformidatis auxihatur aquis, Gemurfa morbus efl: mter pedu digitos genritu mdu cef quemorbu diritPlimus ita 1 ftalia reftmdturvt ei* quocjs nome nefrirel - Attse dicun? hi q. debiles pedibp
SECVNDVS.
platasmfiftcs no ambulat:fed terra .platis no tn elena tis platis verrut .Qaudus $ paffus no aperiat fed clau
datXonpesc|fiiorofeuc6pedeimpeditusicedit»Car bunculus Peftiferu vlcus graue diramq* mortahbus lu/ emcominaf.Anthraxgraece vocaturFurucuIus: £ ln cxtremis femg partibus qfi fur noceat:appeIIatus eft: clauus furuculo fimilis callus cft duriffimus/qfi ferreus clauus pedibus aut alteri corpons mebro infixus crucu at:panus tumorm ingumibus:& aiibi nonunq: pani^ cula etia appellatunparotis vlcus fecuda aurcs caput mfeftans . Eiepha tiafis m orbus cute humanam cuti ele phantiscum magna deformitate fimilereddes.Lychjs na gtxce mentagra latine ideo dkit&tg a mento incfo piens totu corpus furfurc mfiat:Impctt"go fcabies qug quia cum impetu ferpat : 8C quafi voiet volatica vulgo nuncupari folet. Lentigo macula eft lenti £gmih's, A*
lopecia eft capitis depilatio ficappellata^ vulpi fimi^ lem faciat:nam quod qX&7THegra:ce dicitur vulpes lati ne nominat.. Aqua intercus graxe hydrops dicitimor/ bi no minus molefti <|deformis:& vt plurimu incurabi fiseftnomen.IcT:ericus:arqtus:&morbus regius: tria mntnominamorbi vnius* iimpoo%gttece galgulus: vt Pli niust^el vtaliigalbulaeftqauis eftcrocea:& quo^ hia morbus hic fimilc colorem inducit ab aue & ab ar^ quu coelefti nome accepit.regius vcro morbus appella tur quonia deliciis & regia diseta feu regali vi&u cura= ridictf. paralyfis neruo^ eft diffolutio tremore iduces B manus pcipue reddf s inutiles tato fteruior morbpt quato fclatere minus poteft.&mebri magis neceffaru vfum excludit: vtdes eni na tura creaffe fe hoiern nudu
1 u*
LIBERi
tnbecfllu ac inopemanus excogitauit: vthocvno fn* ftrumeto munimentorum:que pecudibus dederat de fedtu. fuppleret:ei$farriretXepra:qua Horatfpma^ la fcabie vocat:morbus eft mfelicilTimus :#pter quem volunt <|dam Moyfem fuulsecarnis vfum iudaris i'nter dixi'ire:$fuamgentemhucmorbunatura ,pnam: & talem cibu morbo hui'c cognariffimu. nouerat: Sunt q. lepraelephantia dicant:NamPlarinain vitaDeusde dit fummi porificis dfcitileprofum abelepharia; mor* bo g hunc ponrifke ofculo fanatu : fed tates nodos fol uereno putopientiseffenegocu* Fanatid funt qbus phatafraata quedam : & varie imaginu illufioes appa* rentt£ptereafanaricus error hk morbus vocatur:quo antiqui fcriptoresHercule &Oreftem laboraffe con* memorat^Phagedinae dicunt! vlcera corroderia. Vari c^8C varicjl| vulgo cognoiantur/puftulaefutcum febre nafcentesmorbus vtplurimu puerilis»Cancerterrific* #;infanabilis morbus/altas ac pluresagit radices: de quoOuidius*
Vtcg malum fate folet fmmedicabfle Cancer Serpere:& illaefas viciatis adderepartes: Huius fpecie dicut/Cacrenam:que & Carcinoma: vo* mkacg dicitur de hocmorbo Plinius libro *viiinatura= lis hiftoria>memorabile recitauitexemplu: diritnan* c£phalereu vel(vt cjdam volunt)phereu cum in vomi* ca: morbo derelidus effet a medkis: SC £pterea vitam gtefus morteinacie qreret:vuInerato pedtore medici nam tnueniffe:& ab hofte curatum effe.fecit itacjr fors: cjtfarris induftrianonfecerat.Sacerigms puftule funt corpus aduretes . Febriu genera plurima funt:Sut na>
SECVNDVS-
q quottidiang:contmue:tercian^:achcmitrit:eus que volunt quida effetertiana:queex duoru dieru fpatio duodecim horas tantu relinquit fanitatis* Veru idme dicorum fubttliori iudkio relinqufmus, Satis eft mors bo rum nominagcurrere: vt quod ifidiis premamur telligas.Sunt quartana^duplices fimphcefcfrfebre au* tem dicut noxiu ac putrefa&umhumorem claufis cor poris porisexireno valente: Apoplexia latine dicitutr attonitio fubito fenfum omne motuqj recidit : nullis morbi precedentibus fignis:Ideo<jnnterpretal:fubita percuffio.Huic quocj gfimilis eft fed noadeo nocens epilepfiatlatine comiti'alis:vufgo caduc?morb?appel latur: vterqj morbus ex oppletione ventriculog? cere^ bri fit:cum vapores a ftomacho mittutur ad caput: cj vias quibus vitalis fpiritus deriuatur inmebra claudut &impedmt*Spaticuseftqui pauore acfidxmonesoc curfantesvideatabfterritusn6poteftloco:fonfiftere* Sunt etiatnlunatici(quoru vnum Chriftus fenaffe di= citur)hicertisluneteporibusfeuid dazmofeu noxius humorvaporue efficiat:magisvexantur.Trefhi mor bi fcilicetcomitialis luaticusj6ifpaticusaffinitate qua dam habent:&eosnobisnafcetibusingenerari votut Mathsmaticircum Iuna fueritmale collocata:q<f ati verum fit:illenouifr:qui ip(am lunam creauit 8C coelos Lethargus eft(vt medict volut)in parte capitis poftes riorevbimemoriaedomiciliueft Apoftema feu:vt la^ tine loquanreeolledlio queda groffior memoria ebec tans SC eft grauedo capitisobltuiofa; Ah6h nanqj obli^ uio eft.Lingua^quatuoradloquedum funtimpedime: fca:quattuor nominibus appsllata* Balbus/cui lmgua
LIBER-
quafigroffiorfitimpeditur.Bl^fusquiduloqui! Uttz ram aliqua omi'trit:ficut de Demofthene dicil qui du mnioreffet primaartisq difcebat fcihcet Rhetoricas littera^RhJvidelket j>ferrenonpoterat:Traulus eft cunnvnoquocj verbohngua multum luclatur. Opi^ cus qui verba mculcat &fupplatet* Viriligo eft qu^da cutis maculario deformis. Hifciacus eft qui mmiu ofci tat.Ofcedoorisfoetor.Raucedo vocisimpedimetum Coehftomaeftcurecifa vuaq. vulgo vuula dicif: vox quafiinreceffuoris audit.Tonfill^funtmfaucibpkl vltimo palato gladutenonunqacridolore hoiem af- ficietes. Angmagrauiflimus acuriffimufqg morbus tti morte nifi repete occurratur mduat . Synache 8C pafy- nanche graece dicituneafauces coprimes &ribi' 8t vo* ci's iter ocdudtt.Synacia vero no eft(vt quida putat ) morbus angmas fed magis locus vbi valles due; coueni* unt.QuibCfjgutturmflatgutturofiftrumoficp vocan* Nonunq amiffo loquedi vfumutir%ddi'mur:quo feu vi'ci'o;feumorbo nefdo an ahusmagis cotra naturam hoibus accidat: vox nac£ ad exprimendos anfmi' coce* prus; vt Ariftoteles m hb. perihermemas teftatur:ad orandu ad Ioquendu,p fingularidono a natura cocef fa e:fine cuius vfu cu necjj domeftica nec£ riuihanegos tiagtra&enfccoftarenopoffethuanafocietas: props tera Iacobus apfus mquit hngua modicu mebrum eft; fed magnaexaltatrin parte pulmonis tabes pthi'fis:m toto pulmoepulmoaria vocaf: Afthmatk? e q diffici lerefpirat.Cardiacus tfo <j cordoho pmit;cuiusmulte funj: fperies: vt tremor 8C coftri&fo: q ipam vite regia obfidetes vianuhomimmmaJintcritu. Phrenefis ex
SECVNDVS-
cordis vido nafciputa£ a quibufda:ea fi corinua efli fa fania fit : 8c tales meris mopes:aut mete capri noiantur Epatanus eft ari malu eft epar : L yenofus ori fplen eft moleftus: 8C larine fplenericus voca£: Nephretiri funt qui renu. doloribus angun*- Cruditas ftomachi vndc pleraq? morbo^ genera driua tuneft cu ftomachus fa' dle leditur 8C difficile cocoquit. CaJiadfeu dliad funt qui ftomachi viao ventris.pfluuio diffoluutur . Koihict eni venter diatur Fit cohcus dolor m ventre fub cfagu lo quo plerofcp vidimus acriter cruaari . Iliacus dolor qui ab aliquibus cordapfus didtur:quate fit violent/g 8C atrodtaris ab Andrea benriuolo anrique nobilitaris ac magnificeti^ viro : due ac patrido optimo : 8C m fex= decimuiratu collega tuo potes i telhgere Calcuh' 8C ftra guriemorbuscu vrmaguttarim vfx emitritur: gmrios fiffimos audi' o:qui me SC auo &patre priuaujrut.Ca- piris dolores 8C cu totu 8Ccu parsiqu^eft hemicranea: cuXmediacranei'.i*caIuarieparsdolet : cu cruditate ftomachi cu inflamarione eparis vfq? adfebre : qua $ fic confuefcat vt no difcedat neq* fenriatundicut ethi- camrDiugpeffusfumdenriuquoq* dolorem 8C lon= gu 8C acerbiflimu pene vfq* ad rabiegtulLna cu Paulo apfo libanter gloriabor m mfirnritaribus meis: vt inha bttet fa me virtus xpL Eft ahus fordidior morbus Ph= thiriafim gred:nnpediculare nucupat.cu.f.i toto cor £e pedicuhfcaturiur:quo morbo Sylla itte maxipRo. Ji&ator <i Mariu : Iugur tha : c\ Mithridate : q Roma domuit e puteofcofuf>tus . fingfare fpedaculu erat cer lere tatu vi^ tot vidfcorris cla^ imgatore: mo di&ati? '$ maieftate depoita iter pediculo^ acies moriete; vti
LIBER*
foletenecatusferpensinterformtca^ plebe numerofi fpe&ari a pueris*fut ali£ ^plurimg aegritudmcs & vitg nf^mtferi^;g.bus vehmusnolfmustomnesfubiicfmur» Quodcernes Plinius invigefimo fexto natu» hiftorie; libro recitarismulrismorbo^generibusficinquit^d hoc effe dkimustaut quas deoru iras^Paru enim erat hommi ca£teramorborugenera:cufupratrecetu effet nifietiam nouarimerentur*
D e cjbufda alus huani generis tnfortunus . Ca ♦ xxxi ♦
^vCctdunt ettam vulnera:feufpote illata:feu cafii Jljfcoblata , accidit corporum : feu natura : feu altter v du&a debilitas:deformitas:m6ftrofitas:animi quoq* ruftici'tasugnoraria;ftolidttasrinfami^e eriam quasg licenria obloquete vulgo vitarenonpoffumus. Acces dunt variaehominu quibus cu viuimus nature: praua i'ngenia:tSlfaiudicia:zelusin^ nes:principuindignationes:clientum mgratttudines* amicoru. calamitates: annonsecaritates* S#pe etiam furguntbellaexterna:ctuilia:domefticaiftlioru rebeU liones 8C eo& quos fideles arbitramur lfidiarimpoftu- tx: delariones:,pditiones : fraudes : fimultates : odia : tc meritates:finiftrieuetus:cafusinfperati:ipuff2eclades peftilerie;rimotes:anxietates:morsfem|> impendes : &in omnrnoftraa&ioeacnegotiofortunapdominas & denicg nemo eft cjnon habeat de pterito quod do* leat ♦ de futuro quod timeat^Quis ifta cofideras no cu piat cum paulo diffolui : & effe cu ChrifW Propterea itcebat Mifer ego homo quis me feparabit de corpo^ r e mortis hutusf Sut alii quida feu morbi feu $ digta:
SECVNDVS,
que me vita hac formidarecSpellut. Rc^tjjunt c^hiLS cu dormirentrinftomachu ferpetg^ntroferto7Quin. 8C in. noftris aluis ferpetes enafcun? : quod q. fabulofu putat:legatPherecydephilofophu:5ipoetamcIanlT£ mu Pythagorapceptore copiaferpentu e vetre erunt petequodam emortuu^Taceo ruinaste&o^: Vidiftt enim quothoies ante duos anos hicBononia* vna tur ris opprefferit.Taceo mcedi'a:fluminu mundarioesr Fulmmu i&us.Terremotum voragines.Terrse hiafcus Chafmata 8C fiffuras:quibus nonun^ integrae Ciuita* tes abforbetunTaceo beftia^ impetus. Imbedllitate ' nram fileo :q tanta eft: vt vnius detis etia mfnimi mor' fu moriamur.Mulier pr&gnas vna ofcitatione [fternus tationeue vno lucerne extin&u folet abortire. Anacre on(vt Phmus author eftj Acino Vua? paffe,Fabius fes tiator in hauftu la&is vno pilo ftragulatus eft ♦ Nos ins ter to t Ifidias iter tu tu : inter tot miferias %Mttate:iter tottriftitiashilarit^teantertothoftes pacem:iter tot mortes vita : 8C <|longa nobis ^mittimus.Qua: na eft iftanoftrafto!iditas:qnulIo fermoneminui:nuIIo ex emplo cohiberi :nullis minis terreri: nullis flagellis ca = ftigarimullo argumento vincimullo medicinzegenere copefcipoteft, Vere ftulti 8C mete capti 8C fine vlla fpe falutis phrenetici fumus:qui deum vltorem fceleru cre dimus:& cora eo ridentes in omnenequitia turmatim irrumpimus.Hax igitur hadenus di&a fut vt vitseno ftrecoditione agnofcens malo^ tuoru portiuncula q ad anima* fanitatem deo ficdiftribuete cotingit: patie tiusFerasXaputhocfHefiodipoetegrauifTimi ver& cocludam^nAciH^myap yaiaKaKoan nXufO& eaAadtfct
-> tn u
LIBER.
quod: fi verri poteft: plena malis tellus : plenas funt aequoris vnde.
i Qj, homo naturaliter aerumnofus fit teftimomum exPltmo» Cap .xxxttu
>Ed ad coteredam magts apperitus noftri petula ^>tia : fubucto hic principiu. feptirm ltbri natu* htft. Plinurinquonro^corpo^ mtferias oisbreut orarioe coplexus eft.att eni fic de natura. Ante oia vnu amma riucudo^ altems velat opibus:c£teris varta tegumens ta tributt:teftas:corrices:coria:fpmas:villos:pluma: penas:fquamas:vellera:trucos eria arboreftj corrice l terdu gemino a frigoribus & caloretutata eft: hoiern tantunudu&mnudahumo Natalt dte abiicit ad va- gttus ftatl & ploratumullucp tot aialiu aliud ad lachry tnas:&has frinus vitazprindpto.at Hercule rifus prg coxillt&^errimusante qdragefimudie nulUdal: ab hocluct'srudimeto:quodne feras qdeminternos ge= tritas: vmculaexcipiut:& omntu mebro^ nexus. At* qrinfeliciter natu tacet manibus pedibufcp deui&ts flef aial cseteris imperaturu: 8t a fuppltcus vtta aufpt'catur# Vnatantuobculpa qanatueft.Heu demeria:ab hts inirits extftimariu ad fugbia fe gent'tos*prima roboris fpes primucf tgts munus qdrupedt fimile facit€:qnhoi iceffp qn vox:qnfi'rmucfbis os.<qdt'u palpttas vertex: fume itercuclaaialia ibeci!lttarisindici'u:iamorbi tot atcgmedtdnsetotcotramala excogi'tata?:& hx quoq? fubmdenomtaribus vidfc^^C^tetafenrirenaturafuam aliagmcitatevfurpare^aliappefesvolatus^aha vtres; aua nare hoiem fctre nihil fine do&rinamo feri;oo ta
V
SECVNDVS-
gredimo vefcubreuiterq* n6aliudnatur£fpoteqflere Itaqsmultiextitere^qnonafcioptimu ceferenttaut c[ ocyffime aboleri. Vni aiantiuludtuseftdatusivni lux uria:&quide^numerabilibusmodis :acg fingulame* bra» Vni ambitio : vni auaricia: vni inmefa viuedi cupi do:vm fugftirio:vnifepulturgcura;atq$ etiampoft fe de futuro:nulh vita fragilionnulli rerum omniu libido maior:nul!i pauorcofufionnullirabies acrior. Deniq* caetera alalia in fuo generefbe degut:cogregari vide= mus SC ftare cotra diffimiliatLeonu feritas inter fe no dimicat:ferpentiu morfus n5 perit ferpetes nec maris qde beluse ac pifces nifi in diuerfa genera feuiunt: At Herculehomini plura ex hoie funt mala.fic Plinius.
Quod no ereprehefibilis autor ex mfta auto^ & ma* xime geriltu citati6e:& cur ho nud* nafcaf .Ca. xxxiii
BEd nec putes me q> eofugia ad gltilis *?ofs autori tate ideorecfarguendikaiteni nf Auguftin* Phi Lolophifi qfideinfecofentaneadixerutmon folu for midada no funt: ve^ etia ab eis tanq ab liuftis poffef foribus in vfum nfm couerteda:fed neq? vicio de£ q> ui huclibellunfm ahenac6geiTerimus:na appetitus cotu matiar£ftringuere nfm eft inftitutu. :id feu nfis feu re- mediis fiat ahem's:quid adsegrotu^DeChryfippo (cu ius tantu fuit in dialeftica nome)aiunt q> teftimonioj^ nube vterej :& qbufda fuis opufculis totam Euripidis Medea inferuit:& Apollodorus Atheniefis de eo dix it:fi quis tollat de Chrifippt Iibris q alienafunt:charta ei vacuarehnqtur.PSniane fentetie cauftica vis inecft: quam quia poteft luxuriantem appetitum reprimere:
» m iu
-1
LIBER*
tanqpharmacuhi opportunum & fomcntum falutare porrigimus:adidtnquoddicit! hoiem nafci nudutn Ariftotelesdegenerationeaialiuhbro fecudo refpon dit dicens* Ho nudo maxie ommu&mtefto corporc nafcLtur:quomamimmumeoeftterrem recremeti: q caufa fadt vt vngues c| minimos g portioe fortiatur . Cur deusftocipendatcorpus ratioes naturales ♦
Cap. xx xulu
aEcitatis totmorboru ac fncomodo^ generibus: qmbus huanum corpus afftcit:remanere potuiti corde tuo quida noxise cogitatioms aculeus caftigatae cofdetiegmoleftus:viderienim poteft deunrivel nul larmvel certeparuararionehabuiiTe:quostotcalami/ tatibus &a»runisexpofuLt:& ficnome patris quo illii inprtmis honoramus amittet fi paternacura 8C pieta* tem vel amififfe vel no habere fbabitur : vt igitur ex* cludatur ftuLus cogttationis importumtas virina prsed pitio pter rationesantedicljasadcdfiderandurer^ na turicouertamurrquofmanifefte coftat deo corporum noftro^ maiore cura effeno debuiffe.quodfialrius re petemus:audiren6 pigeatmam no erit reinaturahf in iucudanarrario*PhiIofophiomnes in corpus & fpiri* tum fubftantia partiutur, Gorpus v ocat quo d*vide ri : quod tangnquod audiri : 8C afus fenfibus gcipi poteft: Spiritu vero quod qfi ianefub fenfum no venit: Sunt tn 8t corpora qdam naturse adeo tenuis 8t exilis vt vi* deatur & appelletur fpus ; vt vapores terreftres :ex quf bus fi imbtbito calore folis eleuaturtfiut venti: tonitrua c6metse:ftelle cadetes : Si vero intra tenx vifcera obtu tatis fpirametis occludaUir:terr«motus exurgut: fonA
SECV.NDVS.
tes calefrunt ; ex aqua refoluuturjex quibus nubes pluui'*gradmcs:.«idgcnusah'a .pcreantur. Item qui magte naturah dant opera :foIet fpus vocare ptes fub rihores ex corgibus nrixtis(puta ex vino &huiufmod£ ahis)virtute lgnis tfcaloris emudastqum 8C m corpo' ribus huams furiores (agumisgtes:<||> arterias ad vc getada mebraplabun£:fpus vocan? a medicis:& eos trifaria diuiTemtan naturales c^m epaterin vitalesqui tn corde: 8C maiales qui' m cerebro generan?: his olb? quac[ fint corpa: tn fpus nomen eft mdi'tu:$ fingulari | priuilegio fubtihtaris 8C a&iuitaris excellat: fpus tn :fi more ftoicoruvrm vocabulo^infpicimus^hahtu figm ficat: 8C ad ventu cxtedi£;i'uxtaillud pfalnii:ignis gra- do mx^glaciesifpus^cellaruifumit 8Cp aiariuxtaiU lud.Spus &aIaduftoru5:&i'tem aia phalitu. Phnius enim inlibro naturah'shiftori^dicit:af^h^:eft haht* Leonis rineife vinis graue: 8C vrfi peftilens ; fed ia a cor poreis ad mcorporea tranfeamus:aiam vegetabihu q nutriendncrefcedi ^generadiprincipiueft, Item ala brutorum q pdi&is fentiedi' 8C mouedi vim fupaddit: necnon 8C ala rarionahsrin qua pdida duo anima^ge/ nera ficuttrigonu 8C tetragonumpentagono cotinen/ tur.fptfs funt:& prefertim ala rationahs.Sunt dC mae refpmtus quidaauxtaPauhapoftoli tradirione: non eftmquitnobiscolludarioaduerfus carne 8C fangui^ nem:fed aduerfusprincipes 8C poteftates tenebrarum haru . tenebras aut vocat cahgmofumhucaerem: qui circuFufus ^cotiguu^mariper vicimtatem 8C eonfufio nemaquarumnaturadegenerat:vel magfsper tenes bras media aeris regione intelligit/ vbi regnu eft ven*
% m iiu
LIBER.
top2 vbt nubes 81 gradtnes: 8t multa terra^ mcomoda. generant.illam eni luie carere &femg tenebrofam effc phyfica rone pbatu. eft. Nam fi(vt aiut 8C exphnetum indicat)reflexio radio^e a folidi corgis plana fupfide regcuffot^ caloris 8duminiseftcaufa:nullum eritinea parce lume quae tatu a terr^ 8t maris verberatu feiu&a eft.fediamppofito accomodetur oratio. Inomifere corge vel vere fpus eft* vel qddam ahud : quod fpter nature vicmitate fpus diatur;&i'd cjdem eft in omi re mehus: vbiqspftattus. Quicquid eni eft in re pter fpirt tum:fpusc6gattonefexeft :purgametum eft. Inter^ roga emgicos:cu aquaardens per igne educta eft. qd ex vino reftet mfi mfulfus liquor& quafi quodda cor^ pus emortuu .Quid pluribus opus e&t Quicquid per corporea natura fieri dicitur:opseft fpus Iatetis itnn* fecusrab eo tanqafoteomnisoperauo deriuafracor- pore jfro vfab t'nftrumeto:^)pterearecT:e ab Ariftotele dtctu eftaiam operationu vitahueMeprincipm: qutd miruigiturfinatura^opifexdeus: qcorpora fpirirtbus animauit:qui figmetum noftru cognofcit:qutfct'tcor/ pus noftrumeffepuluerem qui omnenoftra vim aia* mfculpfit corpus paruipcndat.^admiratur pueri ponu amsenitatem : quse eft in corti ce : tu vero proie&o corti ce quod fub eo feruasan frumeti fpras contemplamur fagacttatem naturarmirabile:granoru ordinem 8C di- fpofiti one: foliculoru amidtum : artftaru vallum : & ex/ imtam in toto tllo opere venuftate. Attamen poftmo/ dum omni extrtnfeca pulchritudine contempta fpicas ctnterimus:&paleas ad ventum tadantes ad folu gra num curam extendimus:quod fi deus facttin hormne
secvndvs:
quod tuTapienter fecis m meffe:miraris SC danas^Mi* rar/potius debeshofm ignorantiartcmentate: auda* tiam :$ fe no agnofcant:^ deu mcufent:quod ludiriu eius no formidet. Deus fpus eft. Vis caufaru cceleftiu atcfterreftnu m fpiritibuseftiois corgea fubftatta ab incorgeaguberna*: 8C regtf :flocipededaergo 8C cotep ftu habedafunt corporea haec mebra:anim* vero om nicura excolendus:fupradi'<5h's oibus aftipuIatur.Pau lus immo fpiritus fan&asm Paulo loquens cuinquit. Habemus thefauru iftum m vafisfiailibus.Thefauru l vocat anima: vafa vidiha funtmebra.Quora mcomo daaiabus materiavatutum:appeti'tus frenu:& fpiris tuahs^ feftus occafio.Omnes quf ad verafapientiam vel peruenerunt vel peruemre voluerutcorpus non co tempferuntfoIum:verudemduftnamacerarunt: Prg tereo fandos de quibus i'd mamfeftum : Vegio ad gea tiles . Py thagoria' a carmbus abftmere. Diogenes cum baculo &peramendi'cans;&di'fci'pulosmendicare do cebatincuiuscotemptuCvtexiftimojdiaueft: a chri= fto : nohte portare baculum necg peram: vt oftenderet longe etiam minore: c£ Diogenes pradkaffet corporis curam anobtshabendaripie Epicurus quealKephilo* fophorafchoL^quaai'mpudi'cum8Cde fummo bono male ferietiteexpIodut:cu coenarelautip volebat &ge mo(vt aiut)idulgere pae 8C cafeo viditabat.Sacerdo^ tes Aegyptu m tephs fe claudetespane fale 8C hyfopo
vefceban^: 0ymnofoph% apud i'ndos(vt teftj e Phi loftrat* i vtta Apollorui Tyranei')fe iedia extenuabat lomnu ^cuperqbreuiffimui nuda huo capkbant * Calo^s 8C labo^ ita patientes vt faxef viderent de his
* m iui.
LIBER*
PUmusmfeprimonaturalis hiftoriejibro demdis lo^ quensitadidtiphilofophoseoruquos gymnofophu ftas vocant:coftatabexortuadoccafum perftare coti tuetes folem immobilibus oculis feruetibus harenis to to diealtermspedibus infiftere. Socrates quarudam muliercularuquas domihabebat contumehas: &opz probria 8L omne genus imuria^ fic ferebat: vt ab eisfe meliorefieri prasdkaret.DeeodeSocratelegimusinifi meamefallkmemoria:apud A.Gelhu:$ai^ corpus itafubegerat:patieriaedifciph'naficformarat:vta ve~ fpera vfcj ad vefperam perdius SCgnox fixis (ti eunde locii femg ocuh's:& ineifdem veftigus gfiftebat: qua* fi fa&o a corpore mentisexceffiufeneca de corpore lo ques afperms mquit:tra&andueft ne aio male pareat.
Qp totajnatura no cofiftitm aia* Cap.xxxv*
^VRoptereaquedecorgisvilftaVe differutmusi vt X^/putauerut quida tota humane nature perfe&io- nem in anirna elTe: corpus vero qfi thatcam hois & ap* pendtceaniminihil ad integritate nature gtinere: cui fentetfa* obuiant no Peripateridfohufed 8C Gathoikt cjanimas adcorpora tanq ad fpeciei partem mclinari: X deftrudlo corporehoiem mterire ac effe definere do gmatteat.Xpmmfuper m triduo mortis^ppter corpo' risdCanima^feparatione:hominenonfuiffe:eft Theo logorumcomums opmio:&l eoallucinatu effe volut Petrum Lobardu:qui mgr fentetiaru appellat!: casms etfcim refurreftione praedtcat : v t tn natura aitegrata rfc dpiat vnufquifcj ftipeeoruquasgeffit m vita.
SECVNDVS-
Quaefmt mortis cau&contra philofophos & ma* themaricos, Cap. xxxvu
OEcdemortLsneceffitate coqueri debet fapiens: triaemmfunt vitargenera qu# experiri vnuque (joportetrpnmainmortahcorporetfecundumextra corpus: tercmm rurfus in corporeicum corruptibile tnr dueritmcorruprione: & mortale exuerit mortalitate? hic eft ammaru circulusperfedustcu a corpore dumfr fcrurfus in antiqua fua mebra copletaperiodo reme/ arint, Eft aha (vt aumt) m oriedi neceffitas , $ videlicet ex cotrariisconflamus elemeris: qu^affidueagendo ac pariedo mukem corrodun^» Verum h^c ratio /adfe cio meo breuitatequidevte: mortalitatem vero no oftendit.Conftat emm diu ftare no pofferquod affi* due defluit ♦ At fi non ex cotrariis elemetis fed ex vno tantupIafmareturcorpus:eIemetoru cotra?ietas abla taeffet:no tamerAortalitas. Gorrupribileemeftcor- pus fiue ex vno elemen to conftet fiue ex pluribus. ipfa nanq? elemeta fuapte natura mortt' SC corrupriom fub= iecl:a funt. Non eni puto aerem fi folus effet m mudot 8CabaIio^eIemeto^c6trarietatehber:foremcorrups tibilen> Alia morris neceffitate a numero aia^ prope mfinito Platomct trahunt. Aiun t enf materia tot cor= poribus fimul grgnedis no fufficere : quotanime funt fuerut &future;funt. &#pterea vt alie fuccedattopor^ tere priores abfcedere : 6C corpo^ fuo^ materiam no= ms ammabus quafidomu nouis habitatoribus trade- rei vt fptrituu naturaliunumerus implea£ Vellefgiuir fcmgetvi^ fmate-
IIBER-
riam alus animabus debita plus xquo velle occupare : &futuris impedimeto effenenafcanf.Quod cjjmpro bu fitiudicemusnos:q.nondu nati effemus.ntfimaio res nri ia decefliffent»Tu ergo qcftqj es q.male viuedo tnembratencs inferuitutepeccati. memeto corgis tut tnateria expe&ari ab aia fortaffe meltort.Cut (j diu vt uas infer? iniuria: fi eius creatioi tu£ obfcoen^ vit£ ob« ftat l6gitudo:coftituitergo fecuduhosde? breues di« cshois vtcerti tgis curriculo olum fumafdeat aiariu Expdidtisiferri poteftquod conceffumcfta philofo phis oib?materiarerucorruptibiliuno corrupi riuxta illud Nafonis Pythagoreo^ opinionem recitanris. No perit ex toto quic^ mihi credite mundo ♦ Sedvariat:faci'emq? nouatmafdq* vocatur* Appcritaut materiafemg nouis exornari form/s:for* ma materte dommart. Et vbi vna forma deftituta eft materiaad^ande nun<| nifi in die iudicu:ad fimile tfo tio ftatim reuertif :poteft tame $i ftitim hoc eft breut teporereuocaritvt fi corpus humanumanducetur ab homine:ficutapud Anthropophagosmos eft: trafeu te cnim cibi parte th femen humanu poteft ex illa ma= teriazpartiunculafieriembryo-.&ad rationalis animas redirecoforriu^Quodficuriofitas huana qfierct quo padfco fieri poffit: vt eadc materie pars q in pluribp hu' tnaniscorpibus fueritriniudicio furgat:cum oibus na <|:cum quonaigiturfaiunrTheologiqdamcum pri* mo refurrectura : 8C quod eius defechi minus crit in rc* liquis:fupplendu a deotqucadmodu enim panes mul tipiicauit in defcrto ; poteft 8t maiieria augcrc i iudicio $ fitota vnmsmateriafiattotaalterius:oportet noua
SECVNDVS*
alterimater/a dari : nec vt ecclefia docet pprie carnis re furre&io effet. Aftronomi vka^ coelo metiutur: negat Epigenes centum vigintiduos vkse annos excedi pofc fe. Berofus centu feptededm.Reges Petofyns & Ne* cepfos aiunt poffe in Italia cotmgere vft^annos cens tum vigmtifex.Obferuados annosclima&ericos mos netmathemarid* hocefcafi!es& gradarios:&hi fut qui ex fepte 8C noue numeris tn vnu coflueribus furgut hi namq/ duo numeri vt aiunt decretoru ac malefici:8C ad vita fuccidedam polletes funt:&,ppterea fexagefis L muterciumannufeuu&pefti'lentemdicut:c} nouies fepte & fepries nouem eu numerum reddut: hsec aftro nomka fugftirio:vtTraquillusteftiseft ipfum quoqj gturbauit auguftu. Sed vt Plinius inquit mfeprimo \i* bro naturalishiftorisecapitexIix.Arrisipfius aftrono mix incoftanria declarat q mcerta res fit:Recurramus nos ad Paulu apfm qui non cceli fed dei arcanoru eft cofcius:& difcamus ab eo ftatutueffe oibus hoibusfe/ mel mort.Iob etiam audiamus dkentem:ftatuifti ters minos eius qui preteriri non poterunt: his conteri cau* fis inquirendisfinem imponamus:nam ifta curiofitas cft pr&cipitio vicma temeritas.
de caufabreufs yi txSC mortis: &deannis antfc quorumpatrum. Cap. xxxviu
OEc de breuitate vitg doledu nobis eft rnoreThe ophrafti:q.natura vif* eft accufare:<j cornkibus Ceruis ac Elephatis logiffimam vita dederit: hoi tfo cuiusintererat:8Ccuimaxie debeba*:inftatuedo vkk fpacio y% ad fufpkioneiMdi? gca fuerinimo fi Mofi
LIBER.
credtmus naturj opifex deus m d iftriburione vite tatn liberalisfutt.vthoi poteftatem fecerit nuqmoriendi: Sed qut gfe&e credunt diuinis eloquus: 8i cu iuftkia SC ptetate vita deguntprefentis extlu breuitate contemp' ta:magi's deo grarias agunt cj horaini coelu aguerit: cj natura accufent q> auara vite fuerit . Sed finge nulla ho nrinicceleftiu bono^ fpem reU&a:qd de breuttate vi* t£ dtcendu fit in principio libri de bello Iugurthe lucu' leto fermone Crifpus explanat > falfo inqt queritur de natura fua genus huanu : q> a^tas tmbecilla atcj breuis xuiforte poriusq virtuteregaturmacontra reputado necjmatus aliud^necjpftabiliusmuenies ;magif(£ na* tur£ mduftria hominu q vim aut tepus deeffe: fed dux atq? tmpator vitg mortaltu animus eft:fidlIe:Q£ vero ante diluuu generalts egreffum fuerit vite humane ta- taplixitas.neq* mirart neq* illi feculo tnutdere: necjea fibtoptare^quifqdebet : Erant illis quidem homibus (vt Aftronomi atut:&exgimento conftat)CoeIt1ppt ttores* Voluntnacf Aftronomi duoseffe zodiacos: vnu in nona fpheratalte^ in oclaua.quod firmametu vocant : 8C imrio reru ac tempo^ fic a deo difpofitos vt aries arieri:taurus taurotgeminis geminnungerentur: & ambo^ coeun tibus in vnu viribus fortior incterris fi ebatinfluxus.vnde &herbas tuncfalubriores:& fruc^ tus terremeltores : Sdongtoresammarium vttasfuiffe non dubtu.Poftq foluta g motu focietate ab muicem difcefferunt:totusinfenormudusa2grotaui't ♦ Super- addunt Theologt primum pareritem filios 8t nepotes ta^iibus difciplims lmbuiffe: vt quid vrile / quid noxt s um vitg effet :per fe vnufquifcjs faltem cognofcerer*
SECVNDVS-
Addut 8C terre vligine tuc fyncera frugibus fuppeditaf fealimentu melius 8C vberius:qpoftdiIuuiufaIfedine marisimbibita debihorfuit Etdeuiccirco vetuiffe ne Adam de hgno quod vi'ta?di'cebatur:qm'a vitse .pdu* cedevimhabebatriterii deguftaret:ne,j>l6garet(imul cu vita mi'ferias:debuiffe aut porius illos q nos ta diu m vitaefTefic^bantt^videlicetnullapdeceffo^mue ta:nullas artes:nulias fcietias tuchabentesoportebat logis experimeris eagdifcereiq nos ex aliorufcriptis; 8C ex maiop* noftro^ lucubratioibus faale 8C copedio
fedocemur:Redudaefttadec6munisvfehuan^fa ma tefte D auid in pfalmis ad annos feptuagintas 8C itk eodem adhuc ftatu perfeuerat*
De anms hoim ate diluuiu:cotra Pliniu. Ca.xxxviik
|£VX his patet illos primi faeculi annos fu$Te nns pa^ \lAres vei Paulor#mmores:tato fcflicer qtolunaris fo lari eft breuior.Dauidemmde annis Ioquesafujegeti tis more qui' defcendit a Moy fe no receffit : Plinius iti repfianamrafW
fa^fcAitofialfi a^ftatevnu termi'nabat:alteruhyeme Alu qdrigtitts temporibus : v t arcades : quo^ annt tti* meftre^fuere.Qut'da lue fenio: vt a^gyptn Jtatp apud eos aliquifinguta anno^milia vixiffe jdutur:ftcp!ini us.Quibus verbis oftenditfe putareannos qutprimis patribus tribuutur futffemefes: Veru h*c exiftimatio £ fe fatis expfoditunrogeenim pfus nos viueremus: <| illa mudi adhuc recet^s an tic^tas : nam cetum anis rmil* je duceti menfes includuntur:^numerus anno^ nulfc dlo^afcribitur:fed quodeutdetius argumas efl&pc^
LIBER*
teft aduetfus eos c^annos hebrao^ mefes dicut q ipe Moyfes quidtxit:vtxtt aute Malalahel fexagttaquin' c$ ann is : 8C genuttlared ♦ certe fi anno s p m efibus a cc£ pit.Malalehel quinoj annos 8C toride mefes natus ge* nutffet : q c¥ vt Perfius tnqt . No fant effe hois no fanus turet Oreftes,Sedde his tranfeunter hax dtdtafint.
Quod vitahuananonfitbreutata- Cap. xxxtW
aEffat mfug tllo^ optnio c^dtcut vtta huana effe breutata.Nafitepore Dautdide: quod mo eft fpactu vitSB fuit:qu6 dicemus indies vita^ breuiartf Ec q4em tnter Dautd 8C nfam hanc artate anno^ duo rnj Uaquingeta:&eo amplius intercefferunt:quo teporu curfulongiffimo mamfefta vttaebreuiatto fa&a effet* Quod ft dicas vfcj ad centefimu annu 8C ampHus illis tgibus quofda fuguixiffe:refpodebo 8C pofterioribus feculis idec6tigiffe:&mk quocj coringere Argatoni* rexTartefio^cetuquiqginta. Gnyrasrex Cyprioru dece ampltus.Epimenides centu quiqgita fepte.Gor gfas ficulus centuo&o : vel vt Paufanias inqt centu qui cr M.Valerius Corumus centu.TeredaCiceronis cen tum & fepte vtxttanos.Sub Ttto 8C Vefpaftatto: ficut Phmusmemtmtmfeptio Ubronaturalishtfto.cefu g Italta agitato viri centu 8C vtgmri annos nari. Parmae tres regri funt Brixelli centum 8C vigmtt quiqj vn* Jte Parmascentu&trigmtaanno^ regriduoin veletacto opptdo placerino duceto^ 8C defce anno^ fex.Ioanes quidam Carolt Magm Romano^ Imperatpris arrm* ger vttglogttudie par Neftori tercetum annos ytxiffe
SECVNDVS,
|>hi'bet\Ex quibus verifimile faris eft quod Petrus As ponefis ratione fiderale feques m cocuiatore dicit vita humanamobreutari: modo^ducipro variocurfu 8C difpofitone celo^.Patet etiam vanu. effe quod Epige nes:&Berofus,Petofyris:& Necepfos & alu Mathe* matici de terminis vitae tradiderut. No ergo de fpacio yitsenfa? doleduffed omnmo curandu ne fruftra viua= mus. Phocyhdes didt vita effe trochu:eft aut trochuf reuolurio ;rota:Curfus:cui'us finis certus:fed qn: mcer tum . Propterea a Chrifto diftu eft. Vigilate itaq* quia nefcitis diem neq? horam*
Qp argritudo praferuat a multis flagitus Ca . xl 4
St aliud quodda m infirmttaribus priuilegiu fins gulare. quod iri liberis ciuitatibus lket aduertere vbi vt plurimu fadt/ones funt: & coterio eft inter ciues de poteria 8C de honore ac pfideria:du eninpquifq* clt entelas habet:& fi?<ps tueri:ac extollerenititur cu mag no confcierie detrimeto/multu labo^/multugkulo^ frequenter fufdpimus : 8C pedeterim in anguftias pellu mur:a qutbus explicari ac expediri poftmodu vel im= poffibile vel certe difficile. At quibene valet:&ab hu lufmodi offidi'sc6tinet:ignaup:fegnis:ftoh'dus puta£ fed qut morbo impediente detineturtmalarum opera rumconfcientiasno pontt offendt'culu:& apudoesiti pr6ptuhabetexcufarione:viuitfibi':fanos autefibi vi uere non ltcet vnoquoo^ tn fui fauore illud Platonicum vfurpante. Non folum nobis nati fumus:fed or tus no ftrtpartempatria:pa£temamici fibi vedicant. Quop putas repetiripgffe cjui matttaj fe morbo yei graiuffi*
4
LIBER»
ino fcunc detetttosfuiffe: cum ahquando illaBotio / nix riegotiatra<3:auerut:autcuillisamici'sfaucrut:vtis de poftmodu feditioes exortae:tumultus excttati: ma nus coferte funt:ac excidia j&tncedia fubfecutaf' Cum Lucius Catih'na(cuuis unpiuac inmafte conatu Gcero fua£denriarepreffit)riuthbeilo fuperatus SC accepto lcetali vulnere corrues terra momordi't:maluiffet tum cueamcoi'urationemadortuseft:podagra laboraffe: Duo fratres ex gracchope famtlia vtri fediriofi.Cai? SC Ttberius cu fe infidus arcuuentos SC ab armaris cfuib* oppreffos videre:cupuffent fe tunc cu delege agrana facere ad populu verbacoeperut Chiragrse doloribus ' infeftatos.Iulius Cefar.qui tanta eft aufus tyrannide cumfenatufeac6iurati'spericofpexit8ic6fodi:pop- taffetfe tunc qn cum copusrubiconetraiedt: grauiffia febrecorreptum segrotaffe.Egritudines igitur SC(i a q. bufdam tetutu officus tardat:ab innumeris tame qug fafturi mcurfiue fueramus dehclis gfctiUsq; nos liberat Poffem in patria tua multareperfre q didris meis afti-* pulentur rfed patco : nam ea SC no fuiffe : SC poftq fa&a funtexmemoriahomtnureceffiffedefidero.Nonuns
<|igt'tur vntus vtri infirmitas torius famihar.toaus riui taris:toriuseria^>umci^eftfanitas. Ecotra uq/us fam taseftmultop* 8J pene itifinttoru aegritudo:Etuihoc dei bomtas fimul SC .puidentia maxime cerni tur:$ no ftrisincomodis voluttcomodu aliquod admtfcere:vt vnius amaritudme^ dulcedo teperaret alterius. Ita fit vt ex his noftras vit£ miferiis SC aerumnis fi bene vtt fa* irerimus fadicitatem poffimus eiprimere^
SECVNDVS,
Quod ex aduerfitaribus nafcatur lucundftas fpiritualis, Cap. xlu
Ranfeamus ad fpintuaha teporePauli aptnhoc eft ad fpirituales frudtus aiae beneualetis palato dulcifftmos : Sed gradiamur ea via qua ipfe moftrauit ne noua adorti fortaffe fallamunfed quo rnehus perci pere poffis: prius fentenria vnaplatomco^ euoluam: aiunt enim Platoniri duplkem effe virtutem : vna pur gatoria animhaltera vero ani'mipurgari:Prima cu vis cns adhuc pugnat:altera domito iam vicio^ exercttu copofirifcjregni fui rebus pacificefine vlla rebelhoegu bernat:primaarmatur vtapperitu fubiiciatrarioni' 8C vt peffimu hoc quo chntra nos inter rarione & apperis tu geriturbellu:exclu^at:peffimui'nqua bellu:na ex= ternabellamaIaq^iMefunt«Ciuiliapeiora:domefti'ca peffima:que vero mtra nosgerun* mtefti)ja tanto fut peforaquatoanimae^corporiseftpeiormteritus.Vir tus purgatoriagraditurg fpmeta:|> Iocaaridajinuia& maquofap caua valh'u:|> ardua monriu:eo fcilicet iri= nere:quod vtProdicusmquitHerculi virtus oftendit adglorta.Fmxitemm Prodicus Herculi adolefcenri voluptate dC virtute m muUebri fpecie apparuiffe : & eu > certat?m ftuduiffeadfefealhcereillapollicitado dehri as &genus omne hbi'dinis:cuhis tamen fims futurus ef fet vitugt'um:dedecus:& ignominiavhanc vero offere do primu quide difFiriha ardua: afpera:mox aut lau* dem:honore acimmortahtate: primaillafeuera pra^= ludia: virturis" purgajorise funt rudimenta; 8C eius q. ad veram gloriam niri velit:tyrorini'a prima:qug veroYes
n L
LIBER.
qnutur dulcia 8C amaznajfrudtus funt ammi la purgati Prodico Pythagorascocordauitgrsecavocalem, y,a Palamide velSimonideinueta:nam deautore dubis tatur.Interpretas finiftru Ramu quia inimo tatiot :in fummoanguftionvbiq* planion&afcefufacihor: vici is dedit.Siniftru vero virtuti:quialogus 8C arduus de radiceprimufurgi£anguftus:afcendedo expaditur:& inftar palmse tato fpiffior qto fublimiorinlata planici em cacume extedit . Prima pars rami dextri eft parga s toria:& fumitas illaplana purgati animi virtus eft: ty pumgeres Chnfti:q dixit. Venite ad me oes qui tabo ratis 8C feiTi eftis : 8C ego reficia vos : vid:a difficultate p ambula id eftgturbationibus fedatis:tu demum cu ra tione regnat virtus *Tuc ex virtute qfi ex vite bene res paftinata:&arbufto fuo alligata j>deu.t hi fru&us: busmes ipfa nutritur 8C viget:apes imitata quse eode melIequo(i?ycreantviuut:animaefttellus:arbuftu ap petitus:vitis eft virtus.Qusede virtoe diximusad ea quaz videnturoculismaioris intelligetise gracia redu- camus* Vt duplicem virtute diximusjfic duplex quocg Triticum dicamus. Laflitudinis vnu: refe&ioms alte^ rum:vtdialecl:icoru more vtamur vno 8C pluribus: in quod multipliciter fertur itelle&ustprimu ergo(triticu cftdumaratun&feritunrtkatur 8C metitur: vapulat 8C molitunalteru eft du maducatur.Hoc igitur quod palato iucundu eft : quod vo luptate affer t 8C nutrime/ tum : tantis laboribus eft partum : tot pruinis canduit : riguittotniuibus:maduittot pluuiis.aruit tot folibus cx#auit totjgrandines : 8C tande poft tot iniunas fuccts. ium 8C cum multo fudore perlatu i n aream jyerberibus
SECVNDVS.
ttinditur :ia<3:atur ad ventu:fertur ad caty IIu. & cribro polmario cxcufum globatur in maffam :fermento cor mmpitur:pugnis fubigitur .Ad vltimu quafi iam quo dam martyno confumandu redigitur in trochifcos : 8C in*fruftradfuifum torreturin clibano.Sic .pfedlo virt* quasmagna futura cft :in difficultate platatur: radicat in dolore:germinat i asrunis fudore rigatur.curts fter= coratur.firmaturanguftiis.floret inlaboribus: frodec mnegociis:foetatinaduerfis:cumcrgo virtus fumpfit incrcmentu:&grati«folcincaIefccntc coaluit: incipit frudhis afferre mirificos.Tuc omncs ficutnos amam* alienis gaudemusbonis^quc acj>priis: intusac foris nobifcum 8C cu aliis pacifiri fumus. Tunca imi noftri copotesac reges incomodo omnia asquanimiter ferfe mus. In fidei 8C modeftise:pietatis 8C fapicnti£c:caftita tis &iuftici2e ftudiis exultamus, Virtutu crgo fru&us: ipfaruvirtutueftovfus:cupcrmorcec hab*itum fadtus eftoperantileuis&dulcis. Videsquo pado tandem cx fpinis vuas colligimus: tum fcilicet cu gregem affe * cbuudifpefcetesftudiofecuramusfeminatas in nobis a natura virtutes:hoc eft ergo vt refpodere propofito mcipiamussquod in fecunda ad Ghorinthios epiftola Paulu^dictr.Sed ordinem verboru folerter attende: In omnibus lnquit cxhibeamus nos ficut dci miniftros tnmulta patientia:intribuIationibus:in neceffitatib^ in anguftiis : in plagis ;in carceribus : in feditionibus : in laboribus : vtgilus : in ieiuniis . hucu f<£ per patietise fpis neta gradiendo : virtus purgatoria laborauit : 8C Anfte us vtmeMnueniretrcum Proteo depugnauit:quemox fubinfert; funt mel quod qugritur ; funt quas vittsin
ri ii.
LIBER*
terra paftinatahoc eft virtus in mctitc purgata fruges emerito reddit agrkolse.Sequitur enim fic eodem lo/ co:in caftitate:in fderia: in logammitateanfuauitate: in fpiritu fandlorin charitate no fidta :in verbo verita tis:invirtutedei.Notauduautg>g virtutesno habi^ tus ociofos: 8i fine operibus mortuos qui arbon infce- cundas funt fimiles : fed iugi exercitatioe frudtiferos co* mendat Apoftolus:&in euagelio dixit xpsngnem vc ttt mittere in terra: 8C quid volo nifi vt ardeati1
Quod debuit effe naturarum vanetas ad oftendea damfdet fapientiam Gap . xlii ♦ iOpvEmmi me libro fecudo capite quarto cu dc co J^^^plexionibusageremusicitaffePlotinu dkente ad decore vmuerfino parufacereriramo 8C neceffaria^ effe reru vartetate. placet fuafioni huic rariuncula ad- derepati'et^ti'aej)fecl:uifati's accomodata.Sumrt aute^ haecratio aboftedendaarte fumtoptfkts:&eft huiufe modiifipidor vnkolore faciat pariete; quaq coloris fit 8C pretio cariffimus : 81 fpecie amamiffimus v t purpu riffum:putares ne tuid effe cofumart op*arrifkis: No putarethoc Appelles no zeufisnonParrhafius;putas retfortaffe Cleophatus &aliquiseo^picl;oriKqui ar= te nodum gfe&a monochromata pinxerut. Af qui ex aaifftmearteadepri voluntabfoluriffime pmgere: 8C penkillo natura semulari: vt Protogenes:^ in ducedts lineis cum Appelle certauitmo colore vnum tantu ad hibeufed mmto:armenLo:Cinabari:Chryfocolla : in* dko : Sadaraca purpur a : cocco : Qno pide : h yacintho : Balaufto : 8C aliis td genus quafdam arbitratu fuo figu *asfaciet:&quafda veras ccrtaremexprimetesiquas
SECVNDVS
icoiias vocat exarates:ibunt in infinita reru varietater Pidtor quia res ipfas creare no poteft reru lmagmes fa cit:id eft artis fummu beneficiu nihif expe&es ab ea p ftantius:fed deus qui no imaginu fedreru eft artifex: fuaaliquando volesmoftrareperitiam: venitad offid na:& in fe cotemplatus natura^ imagines:quas ideas ¶digmatagrajcivocant:animuextedit ad ope^ randum : Sunt aute in eius mente :no quarudam pau* caruiimmocudlarum imaginesreruV&fariudo^ oper rum vtuaexepIaria:Icdrco Piatonicidicut creationej .acpdudionenihil aliudeffe qaffimulationem. Deus enim & miniftrt eius angeli Coelorumotores ad ideas refpicientescundtaproducunt. Vnde & Mofy di&um eft : infpice 81 fac fecundum exempfar: quod tibi inmo te monftratum eft ♦ Nec tibi nouum videatur quod audies Quot iti mente diuina fimt Idee; toyiec plu * res poffunt gigni a cjeo natura»:finge enim plures gigni fequet! eas fa&as quafi ab ignorate: Faber natf quicla uumexcuditcuiusmmente fpecieno habuit:certe qfi dormiens ^ignoransfecitiat ideaeft fpecies 8C ratio metalis:ret faciude natura oftendes. An vcro rescrea* tar tot numero Rnt quotldee^fcirequis poffit nifi ipfe cj^fecit. No decuit igitur vnu effe&ti fiuere ab artifice cuius opusimmenfse fignu eft fapietie>Etne videatur idemfepiusrepetitumfecitnaturas inftar numeroru t immo inftar; ideamhoceft insequafes: oportuit ergo quafda effe minores:quaemaioribus collata» quadam humihtate prse fe ferre^t : 81 fic ex pluribus naturarum gradibus foala cofurgit:g que tn telfediustneu afcedfu fopponens enim ea effenumero finitaequxorctinehas
t* iuV
IIBER
beant abeffenttV.natura quanda pr/ma 8C prgcellete reperit:aquatanqapeIago perfecT:ionis:fluant inaU as riui bonitaris: 8C hoc eft quod Iacobus apfus dtxit. Omnc datum optimu.^omnedonugfe&um defurs fum efhdefcendes a patre Iuminu:apud quem no eft tranfmutariomecf viciffitudinis obumbrario;hoc eft de quo Ariftoteles inquit effe ammal asternu a quo de riuatur elTe 8C viuere:his darius.hisobfcuri*. hui? ima go vifibihs eft ipfe miidus.fi eni feruata fubftatia mus do^ritateabftuleris: remanebitqu^darerufine mag tutudine mmenfa congeries:cui'us magnitudo erit bo*. Bitas mfertafubftacie' Ad oftendenda igitur fapieria tanri artificis fa&us eft mundus : 8C in mundo omnia 8C tnter oianos hoies loco fatis digno conftituri:hoc eft in angulo hemtfphsertorum vbi duo parietes diuerfi te peralium^ fcilicet 8C aeternoru miro arriftcio coiungunE de ifta creaturarum mulriplicitateJPaulus ad corinthis ©s fcribit dicens.non omnis caro eademcaro:fed alia hominu:alia pecorir.alia volucru:a!ia pifciu: 8C corpo ra cceleftia: BC corpora terreftria*fed alta quidern ccele ftium gloria:aliaterreftriu:aliaclantasffolis:alia da* ritas!unae:alia^aritasftellaru:ftella enimaftella dife fert tn claritare.Et quseeft in naturis eade efFin donis repetita diuerfitas.In Abel namc^claruit iufticia.Pie' tas in Enoe:In Noe loganimitas.Religio m Melchi'* fedec . Fides in Abraha: in Iacob foecuditastin Iofeph pudicicia:inSanfon forritudo: inDauid,ppheria :ui Salomonefapientiarin Abfalcvneforma:in.Petro cre> yulttas:inPauIoConftaria:in Ioanne fciertia:& vt iti pr^didtaepiftolaPaulusinquit^diuifiones vero gra*
SECVNDVS*
tfaru funt .idem aut fpiritus 8C d/uffiones miniftrado/ num funtadem aute dominus.& diuifiones operatio* num funt.idem aut deus qui operatur ommain omm> bus, & paulo infra haec aute oia operatur vnus atq? ide fpiritus: diuides fingulis prou t vult. In hoc vltimo ver bo obftruitur os noftras temeritati * quod eni nobis co ftat deu velleiperfuafi id no poffe nifi bonum effe:de bemushumiliter &reuerenter ferre.
Q^muduseftquoddam fpe&aculunobisa deo1 exhibitum quo mmtamur ad patienter ferendum om/ nesaduerfitates* Cap.xlui.
SApientiaergo diumatotrerum exhibitura fpe= d-aculum quafdamnaturas codidit qux fpecTra* rencurtantu:vtmani'mata:qu^daeriam ammatarari onecarenriaQueda vt &fpecT:arenturatc£ fpe&arent vt hommes 8C AngeIos:qui mudum hunc quafi quod dam theatru mirabilium rerum refertiffimu vtdentes: dum operaadmiranLur:op(ficempr«dicant. quorum vnus erat <j dicebat,CoeIi enarrant gloriam dei 8C ope* ra manuu eius anunciat firmamentu Item cofideraui opera tua 8C expaui.Ite deledaftime dnein fa&ura tua:& m operibus manuu tuaru exultabo. Eat nunc 8C pro re mii^bili oftendat Callicratidesex ebore formiV cas 8C alia tam parua animalia vt partes eoru vi'x ocu* liscerm'poiIint:afferat Mirmeddes quadrigam ebur neam quam mufca alis integat:recttet Cicero pro mi- raculolliada Homerifcriptaminmembramsta par* uovokmine vtnuce includeretur* Fecerit Ariftides Thebanuspiaortabul^m qcentumtalentis licitatus » cft Attalus:emerit; Timonachi duas tabulas Q<3agia*
LIBER
tatalentts Ca^far dic"tator.Cuidiam vencrcm tota gr« ciatnclytam Praxiteles fecerit. Demetrtus expugna* tor Rhodo pegcerit ne protogenis tabulam cocrema/ ret^IoucolympiuPhidiastcapitohnu^ephefia Di* anam Metor exculpferit *hxc hoies olim mtrabanr! # ad qutnquenale graecie; certame afFerebant celebritat c fama: & imortalitatc nois aucupates. At deus hoc to s tum quod cerms quod etia non cerms:fabrefedt:ocu> los dedit vt videast mente vt cognofcas qlaude quo honorc dignus eft opifex:pars prirna tanti fpe&aculi funtiftamortaUacorporcaterrena:fihecbenc fpedta ueris : 8C opificem fpeclando pta m entecolueris : oculte tuisxternafubuctettqcu tanta animi voluptate fpe^ aabfs:vt abeisdiuelUnunqpoffis:fi vero hac prima ptemftultc&tnfatiUterfpedaueris: tanq indignusc^ imortalia videas:cxcluderis:(pptcreafcnptu eft de vif gimbustktuis:^ dum tret oleu emere:daufa eft tanua: &clamatibusDne dne aperinotas: refpofueft. Ame dico vobisnefdo yos:exclufazfuntqutafe ac alta male fpe&aueratmec in fe 8C alus deu cognouerat. Vade er go &gaudete mfortemmifterahuiusafcttuadeo: 8C fera^quo animo vit^nioleftias:vt tranfirepoffis ad di uinarum rerum coelefte fpe&aculurm ©
Cogararionereruminaequaltum pbat meliorem effe vttam fan&am cum aduerfis:q vitam felicemcu vtciis, Cap.xluiu
BLtud eft quod ideo tecu volo gcurrere vt ad dfr umamfapicnriamagismtentus etuste bomtari credasfecurius.Empedocles autore(licetidfibi vfur*
SECVNDVS.
pet Ariftoteles)quattuor effe mortalm rerum femma primitiua: q nucupamus elemeta. Igne. Aere: Aqua ^terra.Ha^citac6trartafunt:vteciam couemant: fic colhgata funt: vt annuh quattuor muice fe coplexi Jg m's quod defecariffimueft elemetu:g ficcitate terre co nexuseft.perfrigi'di'tate:terra aqua?: per humiditate: Aquaaeri:j> caliditate Aen'gni\Quattuonfta?prima: qlitates.GaIidi'tas:Frigiditas. Huiditas. Sicdtas ita coiugate funt fti elemeris: vt qualibetea^ bis repetita cobmationesquattuor reddat.Quod fi quaeras qcon bmationui'fta^pftanrior:refp6debo:vfderi'ea qugin. ' nobiltffimo elemeto fit pofita:hoc eft ficritas & calidi tas qeft in igne.Si' vero vtra lftarum quahtatu fit no= bilior qua?ras:no erit abfurdu cahditari dare principa tum:$ ea primu elementu & fi comunicat (nec^ emm ppriam habet)no nifitameaerifecudo fibtfn digmta tecomunicat: ficc/tate vero &terra parriciplit. Videb" eni iure nobilms i'd>quod m fecudu : q i'd quod m quar tua primo difFunditmammehora mehoribus natura coiungit.Videsigitur vtha?cmi'ro modofibi' cohsere* ant: 8Cinc6parabili'artifiriocolli'gentur:hoc quide vU derutphtlofophi:at ahamreru coiugationeno vide- runt:qu| volo(fi placet)paucfs explfcemus.Quattuor m vni'uerfogenerafuntvtetMudana:mfernaIis:pur/ gatoria:coeieftis:hoceftmudanaadcoelefte:quodter ra ad i'gne\ Sicut enim terra* ficcitate & frig/ditateda- mus:ficmudansevit£ attribuimus:^ frigfditate imtm dicia.pro ficcitate tericia.Quienim fecundumudiri- tum vitaducut hi'fu*tt;de c^busdici? tenet tympanf* & cxthara ;'ducunt in boms dies fuos ; & in pu&o ad m/
o L
LIBER
fernadefcedut: in qbus rebus vir fapies cu inmudkta lasticia expreffit:non enim ad inferna defcendere did poffent:nifi effent vicus inuoIuri.Ccelefti vitse damus cu fan&itatelaetkia :in purgatoria vero q eft vitae cce* leftiquod eft aer i'gni faditate a caelefti deriuamus :ea> q? triftki£copulamus:<j triftari oporteaf.q torquen^ infernali aut quccomnino acoeleftificut aqua abigni diuerfaeft:attributaeft lrnundicies coiunclatnfttcise. Suntigitur tot qualkatu cobinationes in quattuor his. vitisquot&inelemetis.Veruillas co rporee : iftae fpua les q funt;fandi'tas 8C la2tkia:fan<ftitas & triftkia:im- mudiciatriftici'a:l3£ticiaimundiaa.Sed reftat dubita • tioni refpodere. Videor enim infernafe vkam munda> nx pponere:cu illa aquae cofero : 8C lfta terrar. dkimus hocideonosfeciffe.cjf ficut aquae tellure fubtilior ac imaterialior: fk 8t ifernalis vita ia terrenis defudacor poribus qpenus defecationeatenus vidertpoffiteffep ftantior ;<|» fi cotendas meliore ommno effe mundana vka:refp6debo &terra uimulris aquaspferenda.Sed age haec ptermittamus:fequamur ea qplus habet eui= dentie/.& minus audatise:plus vtilitatis:&minus ams bitionis.Mundana ergo vita cu cadeftt comunehabet lericiam. At infernalis aqu£ coparatacu cadefty habet fkut cu igne aquamullum comerrium.- eft enim triftis &fordida.Atcdeftisleta& fan&a. Purgatoria vero aert collata:qui'a fanda eft 8C triftisrinfernalt affimila ta eft in triftkia:in fandtitate coelefti : fi ergo quis qua^ rat:que^ftaruc6binationum fitpotiorinonne refpon 4ebitur cu. fa n&i ta te pftare laetiViaf Quid enim his me [ms excogitari potefti1 Si vero querat qu^cfuaru qua-
SECVNDVS.
Iitatu fanftitatis fciJicet &l*tici'e pferenda fit,refp6de bimuseaderatione pponendaeireteticie fan&itate: quaficcitaticaliditatepauloate ptulimus:cp videlicet fanditaseft id in quo fecundu primo :pftabilius opti* tho comga^.Nampurgatonaqpcelhtmudanajcde* ftiin fan&itatecoiun&aeft.Quorfum hecputas alriuf reperita^Nepe vt ex rebus naturaiibus oftederem lon gepftantius effe cu fan&itate triftart more illo^ qde* guntinpurgatorio: q mter fordes «inopia mcrefuu exuItare:quoru vitaeftiri coeno volutan. Aegrotanri um tfo vita vteft omniufan&o^ comue iudi'cm:fi be ne(vtdebet)a>gritudinesferant:n6 mudana vitaeft: fed purgatoria: fi purgatione indigent;fin aut no eget m aegrotante tutela eft virtutum ipximo ad fanditatc hortamecfi; vtriq* meriroru augmetum* Vide la vbi fis eo enim rariocinado deduduses.vt ribi' necelTario fa/ tendu fit Ionge melius eJTe:poenas ferre cu ff nditate: qm vteturpitudiAel^tari^SedpauIifp ad elemeto^ fpecularione^redeamusjgnisfu^nevbicoeloiungil; eft defecatior: vbi aere circm't:i aere degenerat:aer vbi
i'gnec6tingi't:eftrarior.cIarior:vb/aquec6mi'tt!t:deri fionobfcuriormebulisenim 8C vaporibiis affetfus im* bibitalHnenatur^cotagm. Aqua vbi terre vicina eft; terreftrioreft:vbimagt'sdiftat: purgatior: Iimpidior:
terra q aquis abluitur mudior : vt harena: q terra eft di luta Jnferioraigitur ea parte qua fuperiora cotingunt meliora funt: Purgatorii ergo vita q fecudo gradu eft i ccelefti:ea parte qua coelefti appropiquat:eft melior appropiatautper fanclitatem ;$fitantum conari^ pficerepoffes:vthaberescum fanditateleticia: more
o fi.
LIBER.4
apoftoloru:de quibus fcriptu eft:Ibant Apft gaudeti tes a cofpectu cocilii : quonia digni habiti funt f> nomi ne Iefu cotumelia patiiiam purgatoria vita trafiret in cceleftereffetq? homo noterrenus:fedcoeleftiscu apo^ ftolo ia no tu viuerestfed viueret in te xps: Laboradu igif quoadfieri potefbvtinhoc vitse breuis purgato- rio viuere fande iucudeq? valeas:cf fi faceres:ia beati- tudini vicmus ccelefte 1 terris vtta inciperes ♦ 8C ficut aer lgntcotiguusparuabfgmsnatura feiugitur.fichomo paties 8C gaudes videturin angeloge trafiffe cofortium hmc Paulus dicebat : noftra aut couerfatto eft in ccel o : # &alios exhortatur clamas. Qu^furfum funtquamte: no qfuper terram:quasfurfum futfapite: &in pfalmo dicitur : cor meu 8C caro mea exultauemt tn deu viuu *
Qj, tolerantia aduerfitatum facitbreuiorem tran fttumadfparadtfum. Cap .xlv.
.Vdi(precor)& aliquid mfipdette mex fuftine.St ^Jtdicat tibi deus:vbitrigintaannos inhac vita: 8C tottde poft morte m purgatorto egeristftinus t'n ccelu admitteris.Dic fodes:fi coeli gaudtarede aeftimaueris notje logemagi'seffetvotisexpetendu:vt purgatom tepus cuvitaefpacio qusenonmfibreuis effe potefhfi' mul excurreret^ vtrumq* vita fcilicet 8C purgatio vna eadeq* pertodo fine acciperet:quo cceli mox cofors fie res:quapoft vitam qnonifilaboriofa &aerunofa effe poteft:mai'oribus iterQ, cruciatibus deftinarif' 8C a ccelt defiderio ta diu fraudari:viaadbonuqto copendiofi for:tato optabilionquiamelioih Habesigitur pcipua deiliberalitatemunushocmagnu & fingulare: quod
SECVNDVS.
multis preribus i'mpetradu:quod magno effet prarcio coemendu:g> videhcetfi^quo am'mofers:viui's fimul &purgaris. Vtereigiturtanto dei' beneficio: ncc finas occafione hanc tantam euoIare:ferunt emm fortunaj duas habcre comites : occafione : & poemtenria : SC cum adquemqvenerit:offerre primum occafione:eam cu oblata eftmonarripientirehnqucrepremtenriaj: qua graeri diciunt juetancucm.Qiio datunntelhgi occafio nem femper effe vel qua>rendam vel expe&andam : SC qunnuentam vel repertam neglexerit:foh'tu penitere Patrandt ergo tam praxlari ac falutaris negocu oppor tum'tatemamplexare:& c^eatibiobtulerit.Deo gra- tias age. Nam fi fic egerisafta corporis tiri terratquafi opportunos imbres accipfens & colom verfatahgon^ bus quo magis vexabitut tanto vberiores afferet fruc^ tus tandem difces no illufum te a domino. Sed ad petram hoccftadchriftumtvtfordcsexcuClrcntur: al h'fum:& mox vt vfuere hic defiens: finc vllo morse m* terftfrio in coelo renafceris: 8C fimul erit & purgatorio SC vitse fariffa&um ♦
Venerandi FratrisBaptifte MantuamCarmehtg Theotogilfagoges ad parienriam LiberTertius*
Quattuorvirtutcsplurimum valcrc ad toleran- tiatm CaputPrimum*
o iiu
LIBER.1
T quoniam hominem natura fragilem tot e morbis expofitu:tot malis obie&u diffici* le cfl no frangi : vel non mfledti: neceffariu arbitrorte admoncre: vt quattuor pcipue virtutibus munire te ftudeas: quaru. pfidio vim omne flagello^ factlfus feras.Hae funt quas primo libro pol licebamur.Fides . Spes.Perfeueratia: &Ioganimitas: Ifta? naq* quafi fulcra qdam:colunecj firmuTime pati> cnti^fuftment^dificium.Et qq fupra dixerimuscata phrattu effe oportcre : qui veht cum diabulo pugnare: tamen &plerifc£fuffecitad vidonam lems armatura. Pittacus mitylemus vnusexfeptefapfendbuscum de agri cuiufda poffeffione inter Atheniefes & mitylenas os armis certarefripfe cum Phrinone Athenienfiu duc ce:q.Pancratiaftes&olympi6icesfuerat:fingulan ccr tamine pugnare inftituit:rete igit Cly peo teges Phri= nonem iniisluit : SC cum Iteremit.Dauid adhuc adole fcentulus ftctit cotragigante lorica&im ocreatu:gale* atum:clypeatu:& haftitehafteeeius crat quafi liciato rium texentiu :ipfum aute ferrum haftaeeius fexcetos fidos habebatferri . Dauid baculo paftorali armatus &fundagigantem non expauit:&vicit.Dicergo & tu diabolo:quod &Dauiddixit AlIophilo.Tu vfnisad mc cum gladio 8C hafta & clypeo :cgo autcm vento ad te in nominc domini exercituu:dei agminu Ifirael Pras dic~teigitur virtutes taato tibi vfui crunt: vt cscteras fi habes tibi cuftodiat.Si no habes:ad te alliciant:Om- nes enim virtutes fic mutuo fe am ant vt vbi paucas tu- te>habitare confpexerint:alia? cofifluant :&fic contm* get vt breui ex ferentario fias Cataphrattus:ied venio
TER.TIVS.
ad vfrrutes df&urp pauca denaturis ea#:vt earu fn tc crefcente noticia:crefcat 8C amicftfa:crefcat &cotra vf- cfafn corde tuo bellandf fidutfa.
De fidef fundamento 8C natura* Gap.ff.
DVphcem fidem dfcfmus A&fuam:& pafffuam: Paffiua eft:qua! eftin credftore,AcT:fuaqua> iti debitore. Vnde 8C deus fidehs appellatur. Paulus eni fn calce prfmas epiftola: ad Theffalonfcenfes mquft.ffc delis eft deus:qui vocauit vos:qufetfa^ faciet.SC fdeo hecea eft quse:<£ fiat dicT:um:fi'des edi&a: fuxta illud Nafonis.didafidesfequitun&hasc mleftaliud:^ j>a mifff reddfti'o:pafffua vero promifli' expe&atfo:pafli' uaftem duplexunfufa &acquifi'ta* Veruhf magfs pof funt dmerfihabede fidef modf:c[ dfuerfi habitus fudfe * 1 1 1
cari\Ffdes pafliuafiueacquffftafiuefnfufaeft habftus intelle&us quo crededis nonapparentibus^reuelantis autontatepermoh':proptervltimuffnemquaeeftbea/ tftudo:firmi'ter att£ conftanter adharremus.hax tnbp acquiritur : Pradicatione : Mfraculis : 8C fnfpfratt one : q fola defe&um fuppIetalioru:alfa vero finehacqfi rne/ bra fine fpiritu moribuda languefcut:i'pfafides eft lux , vera^ueilluminatomnem homine venientefn hunc mundum.Ethaxeftluxquaj lucet intenebris:& qua tenebra: non coprehenderunt.Lfcet enim gentiles quf tenebraru nomine defignantuneam conati fint eradf* care:i'pfatamen quafifol quf nefcit occafum: nebulas errorum : tonitrua mfnarum iprocellas odforum : fulmt nairarum:^qui'cqu1'dexcogitauit fngeniofa cruddf- tas Tyrannorum luasfiue clarftate difcuffft .
f IIhHI o uif.
LIBER.
Hectemoueatc^getiles q.tatareruTciett'a claruerut: tenebras appellemusmaphilofophiemudaneclaritaf fine fidei codimeto :lume eft illud de quo dicit in euan gelio : Vide ergo ne lume quod m te e: tenebre fint Py= thagoricu:Socraticu Platonicu: Ariftotelicu:&cym- cu dogma e lume:qcf <j adeptp eft dicit:hoc fcio :q> ni hil fcio,Sicenimfolitudicere Socrate accepim?:pofts <|confupta i'n inqfitioe veritatis setat£:refp6fo ApoU linis 1'udi'catus eft fapies &cu veniffet ia in tanta apud hoies opinione: vt appellerer! fapietiaehuane^ terreftrc oraculuiat xpi verhu obbreutatu quod vntus hor£ fpa ci'odiTcipoteft:nobi'softeditquodphilofophi fruftra laborates toto vitasfpacio qfierut.Et ideo gfona pht* lofopho^ tenuiffe videnj xpi difcipti cu dtxerut:pr^ ceptorg totam nodtelaboratesnihil coepimusun ver- bo auttuo laxaborete. qb* verbts duo innuutur:&fu iflfephtlofephosm node verfatos: 8C eo^labore effe vanttate qfme deo qruntventate.Erantccrteillifim^ leshis(Alchinift£vulgo nucupatur)qauan'cte cuptdi'- tate delufi volut ex aere auru ehcerc . Sicut crgo ifti fal lacibus exgimentis circuacti dum querunt dtuttfasans currunt inopia . Sic illi vana curiofitate delufi: vbi diem putantmodetnuemunt:|)pterquoddicT:ueftalj)phc ta.Credidi(ppterquodloquutusfu:acfidiceret:labo ratibus aliis circa fcietias & naturse occul ta fcire conan/ tibus:ego mehusexiftimaui credere diuina» traditioni & ideo dirit : credidi: & quia credidit loquutp eft* & qd fit loquutus fubinfert dices:omnis homo medax:ac fi d'iceret: oes qui fuo ingenio ad ver# fapietise lume afpi rarunt: mendaces fuemt; & vt xps inquit fures # latro
TERCIVS.
nes: quia aias ad vera fapietiam annftentes fuis nuga* mentiscaptare contendut: 81 quafi abigei a dno gre* ges : 8C a vero paftore pecus abducunt *
Q^fides g aureu Virgilu ramu figuratur : 81 quse- dam de naturafphetiae enarrata* Capaa*
ip*7ldes eft ille aureus Maronis noftn Ramus qui ad J_elyfiuggedbuseftnecefrarius: videbat enim vir ille ieu fuopte IgemoJ feu diuia magis infpirati'6e(qua m66ucnac\uop graecivocant:ficut&aduentu xpiante g uiderat)effe quodda fapiettegenus fine quo futuras \itx no valeathoicIaritasapparere:&eamramu au* reu re&e nucupauit : eft enl fides Ramus hoc eft quses da dehbatio di'uin^ fapiae:&aureusquide:qui'a 8i pd ofifiima & Imarceffibilis vt auri fubftantia: 8C redle eti am mmagnonemore dixit inuemn': quiainter vanos &multiplices huanaefapientia^modos inf£rX philo* fophantiufeaas/Sitraditioneshoim diuerfasqfi ar= bor i apliffimo nemore fidei fapietia delitefcit. Quod Virgilius dicitiipe volensfacilifqj feqtur.Si te fata vo^ cant.aliter no viribus vllis vincere:nec duro poteris c5 uellereferro^Quid aliud eft qquod dicitur a xpo.Ne mo poteft venire ad me nifi pater meus traxerit illum : dei namq; volutas fatu dicitur.Et re&e dicitur id mus neris ferri fibi velle fferpina :,pferpina enim tefte Var roneeftlunaa,pferpedo di&a:nam folefemp ecliptis cam obferuatelunamoaddextra moadfiniftra cceli parteferpit&oberrat:lunaautin fcripturisfacris fig= natecclefiam militaie:iuxtaillud apocalypfis: muher amidta fole; 8C luna fub pedibus eius : quod exponens
LXBER*
Bernardus mqmt.eccua emm eftlunaillafubpedibus eius.Poteft etia 8t de luna q. plancta eft terre fpmquif fimusud mtetligoficut nacg eccfta militas vult ad fe ve ni'eteseffefideles:fic#eccu'a triuphansnomfi fideles admittit.&vemetes vultramu^pferpmac /hoce fidetn lun^ofFerrnnacuipalunareruimortalm ac ^terna^ fit h'me:fides qamigma qfi lunaemacula ptedi't:i'bi re= d;e rehnquit : vbi la icipiut apparcrc diuma.Quod ve' roaeneasferesramuplocapoena^ Sybilla comitante gradiafcml mim:na &filn eccfiedicuturafiuimusper igne 8Z aqua 8t eduxifti' nosin refrigeriu.Sibylla eft fa pietiadiumavelangelo^cuftodiahoi attnbuta: qua " nos^tegenteatojgubernantefide muenimus: muen^ tam feruamus : 8C p huius vitae difficultates ac tencbraf ambulates tadem ad Elyfiu/hoc ^ft m paradifu muta- ta tn fcieriam fide gtranfimusrideoq? dicii .gfecfco mu* nere diua%deuenerelocosketos:& amcena vfreta.Q^ (i obucias credino debcre deu q fufiura erathoi pagao reuelaffe.Refpodeo malosaeqacbonoshoiesfacTiura effe dei':dei' iftrumeta dei' miftratores:& dco libe^ ee eis vt fuis vri:cu libuerit. Balaa vir culpabihs dc futurf ante loge pnundat.Sibylla» quas & Lactannus 8t Au? guftmus ad aftruedafidecitant:muh'cres ex mfdia ge tihtate fuerunt . Caiphas vir fceleftiffimus : vt in Euan/ gelio legimus pphetauit nefcies quid diceret: Ipfa Ba laam Afina aial natura brutu ac mdocile voces huma nas ederepdoceH . Et deniq* vt paucis expedia : .pphes tm donu no ad graria quae gratum facit : fed ad eam q folum graris dari diritunex thedlogoru autoritate re fertungraritudims aute vocabulu fi late extedaf : om=
TERTIVS,
nes pculdubio cteaturas lcludit: Oiaenf diligit deus: SC nihil odio habet eo^ q creaui't:fed ex theologorum vfu eis appropriafrq. ad alique futur^ beatitudinis gra dum acceptan£,Etqadmoduminmagnadomo:qui's oespatrtfamihas grati'fint:folitameIibenfunt h*re* des:fic 8Cin mudo omnes deo grati' funt:no tame om nes xpi cohaeredes:fed illi tantuun c^bus eft fides noti ociofa no extincT:a:fed ogatioe accenfa:futuri funt.
Q^fides eft pncipiameudf cu deo amicm^. Caaai;
VodHomo deoplacere mcipiat&fi omnium V^virtutu eftoffiau:maxi'me eft tamefidei attri s butu^ptereadicituraccedenteaddeum oportetcres - dere:8cfinefidei'mpoffibileeftplacere deo.Cuius rei rationem hancaffignauerim.amat deus homme ta<| fibi fimilem . Cseteris animantibus pfedlum : 81 tanc[ fu um in terra vfcarium:immo vt terrenu quei<idam dea cum quo videtur parritus imperium .mxtaillud.Coelu ccelun dommo:terram aute dedit fihis hominum. at quoniam deinaturaeftbomtas: ficutfolis naturaeft clantas : queadmodum fol nug illummare : fic deus be' nefacere nu<| ceffat;cogi'tat ergo hoiem ex terreno fa- cere coe^fte: &ppterea quoda intter eos op?e comer cio: 8C arcana quada admomrione ac difdphna fecret* ore q veluti' quoda coelefti femieuagcepta: pedeten s rim icipi'attrafforman':Siqfi diuinefcere: iftttuedum aatcredereoportetifti'tueti':difci'plieem futdeoccuU ris: &i'ftapa'pue;:necj? eni e ex mathemaria's:qs dicut penpatetia pmu cerr/tudis gradu vfurpare: difdplia hgc e de lghot}: de remotj no min? ab itelledtu <| a fefa
LIBER*
quodemremouefaianuaremoueSa domo:atIanua intelle&us eft fefus :qa tefte Ariftoteles mhd eft in itel lectu qui pnus fuerit & m fenfu . At m his q latet fenfu. 8C intelledld:quiafdadefici'topink> no fufficit: curren dd adfide:q vt habeal: capriuadus eft itellec1:us:& vi' culoquoda alh'gadus:quod vocaf doceris autoritas: hoc vmculo aftricl:? qfi capiftro equus fub dei difci'pli'= na gfeuerat:donec 8t fpe 8t charitate veftitus omne ac dpiatp coeleftimihriacomeatu.ExepIo Abrahse ^pba uit hoc Paulustnecp eni Abraha ex legis obferuarioe: autex ci'rcuctfione:q nondu erat:fed exfola fidei cre' dulitate tanta iniuit cu deo amici'ct'a:vt ei^elegerit dc quaxps nafcereE vna famiham» Vndefcriptu eft.Crc dtdit Abraham deo : 8t reputatu ei ad tuftiriam .Rato ybabilis fadtoptniottem.Caufarum cogmrio fctentu am ♦Dei autem autoritas fidem .
De fidei';pgemefpe &charitate* Cap. vu
TP*7Tdes duas peperit fih'as:mortale vnaalteram im* jtjaiortale.Spes mortalis eft.Charitasimmortalis quse fic ex fide oriun^: vt ex vifu fci'enria:neqp enim fpe rari autamaripoflunt que^efduntur.Spes&charitaf m amore coftftuntt& ambaefunthabitus rarionahs ap peritus : q volun tas dicitu r : ambg circa idem intetae eo de fere opere exercetur: amant enim ambse &i'de fed n5 eode mo pfequCtf . Spes pmi'u refpi'ci't:charitas bo' nitate . Spes erat q dicebat:ich'naui cor meu ad facien^ das tuftificarioes tuas i eteruu «ppter retributione: cha rjias retributione no refpicit:atrfat hberah'ter:# merce dis refpedtu no habito : 8£ nihil folicita g pr£mio bona
TERCIVS-
cceleftia:qnecocul* vidi't:nec auris audiuitjnecmcor hois afcederuntmecg fcieriamcapi:necg optmonem. ficgfuaderi valet: vt fperentunccelu emm fine fide c^s fperauerit.^necj? eria vt dilfganJtdihgi aute vocp quod no folum aio cople&amunfedogarione: no habetur opuuoquocj pfequamur.qui ardens & efficax amor appellai.De crededis ergo fcienriano habetur opimo no fuffiat:fides(qua» inter vtraq? fita eft habet enun firmitatecum fdenria/& obfcuritate cum opinione co munenr.cu fit m ami'gmate)3uffidt ad ea gfuadeda cj fperaridebent 8C amaruEt qtenusfirma eft adhgfio c eatenusimortah's:quaten? vero obfcuraeft/ mortalis efbcu. entm facie ad faciem deu videbimus ois tolletut |>plexitas:ois i'ncerritudo:cis obfcuritas:&rehqui'efL> dei tranfeunris tn fcienria iftaefupererunt* No mirum ergo fi ex matre q ex dupha coftat natura duaru natu ra^fihae,pcreentur:mortahs fdhcet &fmeartahs:nam aliter fieri nec debuitforte necpotui't:oportet enirn fi' nrile efle parenribus partu:& effiriens omne fohdtum eft vt fibi quoad poteft affectuafltmtlet: fed qui fieri poteftmquies:vtex mgfeclia matre(na mancu 8C mg^ fed:umqUodeftfides)genere^ charitas qmatreac fo= rorerr», dtgmtate pcellat:ipfa nacj paulo atteftante no occidit, At fides 8C fpes vertentur tti ahud, Spes mrem fides i'n fdentia.Refpondeo i'd ita fieri pofle ficut fieri poffegfpicumvteximgfe&o fenrims corpufculo ar^ borum furgattanta proceritasjqtaeft m quercu Ace=s re &populo:&idgenus alus arboribus:quercus: acer populus:vel fihoc tfon placet:ficutfieri poteft vtes vi fu:quLeftbrutis c5mums &homi'm generetur prude-
9
IIBER-
cfa fme qua non confiftit humana focietas.
Q^porius dicenda eft fpes in charita tem tranfire 9*nr*m* Cap.vi.
aVod autem diximus fpem rem tranfitura: fecu dum alios quideid di&um eft:ego enim reclius diciarbitrortrafituramfpem charitatem:na ficut fi a fide demas obfcuritate fcietia remaebi't:fic fi a fpe pof feffioms tollas refpe&Q.Charitas refultabit:&ficut m elemetis fecudum Ariftotelem tranfmutario eft inter eafacilior q fymboluid eft comums quahtaris habent c6i'ugi'um:vtmter ignem &aere.quia vna qualitatum ' remanete non fit tn trafitu tanta mutario . Sic 8C m ha^ ru. virtutu mctamorphofi tanto eft traffigurariois ma/ lor faalitas gto eft earum ftri&ior affimtas.Sunt eria qui dicant fuccedere fpei terionem :fed ea tenrio cu no manuu fit/ed voluntaris:m'I aliud effepoteftq; amor charitaris.Qui' autem dicunt fpei reici fuccedere:per rc mhii ahud mtelligere poffunt f rei' diu 8C eatcnus defi* deratae quatenus abfens fui't:noua prefenria: at<j ten* tionem:atc£ ita fecundum 8C natura 8C ahoru opinio- nem conftat fpem tranfire in charitate. Sciendum aut virtutum quafdam effe quibus ingfedhonis nn>nnec= ritur( Vt fapi'enria:prouidenria:charitas)has etia dco tribm'mus:quafda effenaturai'mgfe&as(Vt Spes: Fi des . 8C lpfa ad quante adhortamur patieria)& h# qui> dem ficut a dei natura funt aliena: fic nature^ humane 1 hac mortahtate funtneceffarise.
«
De nommibus eorum g a fide deficiut. 'Cap. vu.
TERTIVS,
aVi ad fidei noftre^ lucem nun<| venerunt latine U fideies : ethnici id cft gentiles gr^ce nuncupantur (9rrocr#enimgentemfigni'ficat.Dicun^& pagani hoc eftrufti'cam\c|> no fpintu renatificutchriftiani:fed iti eaquagemtifuntrufticitate femj) gmaferut.Machos m€tiftaeo;Aphn'ca Aegyptu. Arabiam 8C Syriainhas bitant ftulticia eorum indicate vocabulo mori noiani: qui eni dici^ .uwpoo* agrecis: dicitur Nabal ab hebrejs fatu^a nobis, Necputeto;s eos dkimoros q> ex maus ritania fint vel venerint: vt morus g maurus ficut plo^ ftrup plauftrum,pfera£.Machometus enim arabs fu ' it: mauri aut vltimas Aphric^ occidetahs oras c regio= ne ad hifpanos inhabkat Notabile certe:& a curiofiV tatehuana no ptereundu. forfita 8C myfterio carere no extimandum:$tres maximi legu latores & illuftriffi- mi autores trium rel/gionu q totum terraru orbe occu parut:tn^fibus mundi pribus fibi vicinis imi&o c6fint'= bus atojcorinuis &1nmedio terraehabitabilis coftitus tts hoceft Affyria Arabia 8C aegypto fuerint pcreatn fuiteni xpsaffyrius.Machomet?arabs.Mofesa?gyps tius.Sed he^diffimulada fut ad pns: nec£.n. fuppetit nuc ociu nobis ad coie&adu ♦ Qut de rebus fidei rede fetiut cafholici vniuerfales vocan?. Na fides nfa no fi/ cut lex vet9 fof ifradittsvnigeti vfnatioi fed gnaliter dataeftvniuerfis:cjpoftqfidefufceperutdeneceffari isadfalutegtimredepartiprauefetiut: hererici hoc e fe&ato res appellanfjcripccjic naq? fedtaappellaf. qui penitus a fufceptafide defecerint. Apoftate.i.rebelles voca£:na anbcrtamtf r<2bellio interpreta£ Et queadmo du xpiama xpo^ appdlatone viueribs? adhuc apKs
LIBER.
primu Antiochiefa&a narratLucas l adhs apforatfic &Iudeiaiudafut vocati: aquo defcedit trib^regia 8C inter duodecim magis honorata:di'£ti etia futhebrgi: SChseccognominatio loge vetuftiorpfluxitJvt aliqiu voluntab hebenn cuiusfamiliaquado eft linguarufa d:a cofufio m Babylone remanfiffe fertur Iinguaprinu tiuatquas ab eo didta eft hebraza: vel vt alii fentiunt ab Aheber quod tnterpretai: trafitus.Trafiuit em Abras ham monitus a deo ex Mefopotamia ad cananeorum terra/ quo cumgueniffetvocatuseft hasbreus hoceft trafiens 8C adueticius:&hocfui'ffe videfome 8C quod- dampr^fagmfuturo^: hebrei' enim fa*penumero( vt ' facrse teftantur hiftoriae)de fedibus fuis traflati de ge- te tn gente trafmigrarunt: 8i tande eo$2 lex vt tale cog/ nome futuru i'nnuebat:more fuaegetis mftabilis 8t tra fitona tranfiuit in noftra :plura aute de his fubiicerem nifi fcire tf 8C chriftianiffimu: 8C facre fcripturaefieri in^ dies magis ftudiofum :in ea enim of a q ad falute 8C ad beatitudmem pertinent videre facilimum»
Decaufis Fidei. Cap.viuu
aEdeamus ad tria quibus fidefieri fupraiam dixf' mus : ea funt / ferm o : miraculu infpiratio . Per fer=» mone: 8C mtraculu fine infptratione nemine acf fide ve niffecognouimus:g infpirationem &fermonefine mi racuhs&cu miraculiscredidere <|plurimi'.Sermo q.d credas explanat. Miraculu facit vt audiens aduertat* Sermometiam aftipula^ 8C di'd:a cofirmat: infpiratio vero affenfum inclinat. Ergo fidei materia (vt omne genus caufa^ attinga qua^i fecudo libro d& phyfico
TERTIVS.
w qua eft iBteHe<ftuS:Materia enim ttiplex ,'„ Z fdl ca qua & ex qua.Sed de tert/a n/h.I ad p fensla cn foloru eftcorpom. Forma mduceda ipfa
formaeftfidesmatcrfed/fpofirioCfdcononcccS ^3P7ftab^%pIerOEftmiracuIuag| S
a^omfpirat,o:affcnfusmtrodud1'o:fmisbc!ritudo Aircnfusautcduplcx&quoiteIIcdusvero:&q^ utas bono aircnt1tur:mfp1rario mtcllcclui prim5 vlri tatcm:mox vo utari oftedit bonftatcma vtriufo fpc
. ^'«"tmcredend.s.Primusafrcnfuseftfidrilcu^ dusmagtscharitaris&fpcf. »««aecnn-
De vi & natura nriraculoro . Cap. ix
W aliflimis d^fputarionibus quefierfit/M n ri,„-ft-
SSw v credendu f ponitur. Adde 9 cu no
2cbr^q!V,r7te*pr,'3fci,,cctan^nadcLBd zebub vt Iudei caluminantur:id fccerit-dic. fCm« « te itid comunc &al.is taTe.N.SSiSto^S!
f^Iegimus Magos Pharaon:L1uigctilcs cr/t^cu «
SSi£2&- ff*"1 aIcp,acu'affe- lefaias narr.t decel1BeisfoIeeffereuerfum:quo miraculo nefcio aB
LIBER.'
mauis vna audiuerim:quid enim maiusquid ve mira* bilius effe poteft:qq> vt vni hoi hoceft Ezecfaia : reg agrotari:de recuperada famtate fides fieret illc csleft. um Sphsraru diuinus 8i fepiternus ordo mutaretur. Quis r> miraculo no accipiar.q, aTito L.u.o pnmo i* bro &f primo bello punico recitat.Romanos fc5 cu tn enniopeftile-tialaboraffent.Sibyllinislibmadmonu tosmikelegatosepidauruPeloponeflvrbc-.ciAelcu
lapiu deuRoma accerferet: quo cum ven.ffent nume .pfius dci in ferpentis fpccie apparuiffe : « - ***** berrimaspartcsmitibusoculisleuitra^ abicwpiffe .
* tande fpcdate populo ad Ttitetne R mana fpote ^fedumri qu/nti VgolinUegari tabernaculo mu taph-
ci orbe fe cofpiraffe quieuiffeq, femg :
m Ttalia volfcorum eft ciuitas)pcruen.ffet . Vb. ex na-
«manf.t:in nauim iterum pferpfiffe:ac dcmum Tnre iham Rom* ingrcffa m Infulam Tyberma vb. ce». Samcidicatueft: tranfnataffe Sunt iftaqmdem no Emfi«aS)c6me*
nifi chriftiana imbutus difc.pinad,gnofcari Pla to fatf bitpheraumquedam:Pamphaia.ntcreosqu.maae
ceciderant decem dicbus iacuiffe .B.duoq, pdftq mde fublatus effettimpofitum rogo reuix.fiV.ac tnuaqu^ ^tipor.mortSTJfananaflfe.Seiinefitiieej&pet multavagarivolentegentiliumm.rarepenre:lcgatur
VacrilpLusliberfaaoruacdiaorummemorab^
„m -«quidde omn.bus:de fomnus:de prodigus:*
ciffe fe qdatn § nemo alius vngante faeo&Id» vO^
TERTIVS*
dixit:cj> alu miraculanon ,ppria:vthoies&fi propria no diuina ficut ipe fecit virtute feciffent : non fuit ergo miraculo^ exhibitio :fed v/s exhibedi fingularis i chri fto .Et quonia fcimus mira qdam deo:afpiritibus etia malis aeque ac boms: &a natura quoq? fieri poffe: 8C cu fiut a quo poriffimu fiant femg ambigutncodudimus mfracula fallax effe fignu:queadmodu 6i color m vrfe na:& in vultu obfcuritas : vtpote q apluribus caufis £ uenire folet:&aquibus,pueniant:raro copertu. Hoc igitur dixino vt nra infirme:^ quibus eriam fundedus eft cruor:fed ne fimul cu noftris aliena cofirmetmquis • bus eft cu noftr/s comune miraculum.Tenemus etiam Antichriftum dogmatu fuorum impietate miraculis roboraturum:quibus quotridie nefidem adhibeamuf admonemur : quo innuitur poffe 6C miraculis licet non veristfed quo ad nos veritate prae fe ferentihus aftnu falfitatem. ^
De errore Auicense&aliorum qufdicut omma miraculafierinaturaliter* Gap.x.
YQ^Edpotiusexfide miraculu: g[exmfracuIo fides ^^efficitundicit enim chriftus.Si habueritis fidem ficuteftgranum finapis:&dixeritismontihuic:tranu' hinc:tranfibit.Fuere tamennonulli glori^diuingquo dammodo inuidi: naturseautem nimis addi&i: inter quos eft Auicenna:qui conati fi:n: omnium miraculo rum etiam eorum quas in noftrum beneficiu deus ofte' dit :in naturarerum caufasinuenfre. Aiuntenim nos ftra» imaginationi ciftn fortis eft , obedire primum h res ala*(v't ea eft:q digerendo nutrimeto pfedta e)quo
p iu
LIBER.*
faepe fadu dicunt vt nonulli exleprasimagmatione lc profi euafennttobedireetiaimagmatiomnon corpus foluaian'magina^ic6iugatu(quod&nos cocedimus) Sed SC materia quocp exteriorem (quod negamus)nec tame id aiunt oi bus aiabus effe comune fed qrundam effe priuilegiufmgulare:quas aliis excelletiores ac diui niores putat;quales effe volutpphetaru SC herou. feu femideo^Ifigonus SC Memphodorus (tefte Plinio l feptimo naturalis hiftoriae Iibro :capi'te fecudo )rradut in Aphrica quafda effefamihas: quarum laudarionc intereant j)bata:arefcat arbores:emoriantur infates* Effe eiufde generis m Tribahs SC Illyriis aducit Ifigos nus: c\ vifu quoq* effafcinent SC lnterimant quos diuttp mtueanturiratis pcipue oculis:&hos pupillas binasi oculis habere:funt (vt aiunt) huius generis fcermnaun Scythta bithye appellata^ Verum haec no imagmario nibus fed vel halttui horis p eftifero : vf vapori veneno fo <jex oculis fdeat afcribeda:ficut(acci'di'ti'n his cjpe ftiletia fut infec1;i:eo£2 naq* aia* coftat vim ineffe mor/ tiferam;q 8C in alios cotagio fseuiens SC multiplicationc fuiinualefcat &ferpat:hi nimiru qui effafcinandi vim habet:nefcio quidfimile pariunf ;fibiinnoxm:aln's lce tiferu:&ne videaturimpoffibile huiufmodt' vejienos foshumores intra nosgi'gni':fubuci'am qPlinius libro feptimo naturahs hiftona2cap1te.xv.de meftruo mu* h'erum:ex quo humana corporaconcreantur:enarret* Siceniminquitmihilfacile reperitur mulieru .pfluuio magis moftrificu:acefcunt fuguetu mufta:fterilefcunt tadtae fruges ; moriutur infita ; exuf utur h orto^ germi/ na;#fru&us quibus infedere: decidut;fpecutoru fuU
TERCIVS-
gor afpectu ipfo hebetal!:acies ferri praeftrmgtf :eborif $ nitonaluei apum emoriutunaes etia ac ferru rubigo .ptmus corripit odorq* dirus aera: 8C in rabie agun* gu ftato eo canes:atq? infanabili veneno morfus infigitur fic PIinius:aiunt etia Medici peftiletiam no femg con/ tagio fieri:fed humoribus at<p fpiriribus in hoie vicia/ ris dirum illud morbi mfanabihs genus enafci* Quo fit vt no 01 a in caufas naturales:fed quxda etia in demo^ nes:qu^dam(hoc eft ea q vera funt)in bonos angelos 8C in deum fint referenda miracula ♦
An ftt vbicj Chrifti Iex ^mulgata. Cap . xi\
BEd an impletu adhuc fit $ dicuurJn omne terra exiuitfonuseo^:fig terram intelligas cotinente nondubito,adimpIetumenim extftimo: fi vero teme vocabulu ad omniuhofum habitattoneextedas:dubi to:&eo maxime $